Έχοντας στραφεί προς την Ασία και κάνοντας το ελάχιστο δυνατό για αρκετά χρόνια προκειμένου να κρατήσει ζωντανή τη Βορειοατλαντική Συμμαχία, ο Μπάρακ Ομπάμα "ξύπνησε" με μια αιφνιδιαστική περιοδεία στην Ευρώπη και στην πρώτη του επίσκεψη στις Βρυξέλλες ως πρόεδρος των ΗΠΑ έκανε λόγο για "αχώριστους συμμάχους", με κοινή αποστολή να δείξουν στη Ρωσία ότι "δεν μπορεί να ποδοπατά τους γείτονές της".
Ο Ομπάμα μίλησε για ελευθερία και για τα ιδανικά που ενώνουν τις Ηνωμένες Πολιτείες με την Ευρώπη, σε ένα συνεχιζόμενο "συναγωνισμό ιδεών" ενάντια στον αυταρχισμό και την "ωμή ισχύ". Απέρριψε δικαίως την αντίληψη πως πρόκειται για "έναν νέο Ψυχρό Πόλεμο στον οποίο εισερχόμαστε", σημειώνοντας πως ο πρόεδρος της Ρωσίας, Βλαντιμίρ Πούτιν, δεν αντιπροσωπεύει κάποια "παγκόσμια ιδεολογία".
Μίλησε επίσης για το "καθήκον μας με βάση το Άρθρο 5" της Βορειοατλαντικής Συμμαχίας να αντιδράσουμε δυναμικά σε οποιαδήποτε επίθεση εναντίον χώρας - μέλους του ΝΑΤΟ, σημαντική επιβεβαίωση προς τα κράτη της Βαλτικής, μεταξύ άλλων. Η δήλωση αυτή υποστηρίχθηκε και από την αναφορά του στην ανάγκη "για συγκεκριμένα σχέδια", με στόχο την προστασία των χωρών της κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης.
Σε γενικές γραμμές, ο συνδυασμός κυρώσεων εις βάρος της Ρωσίας, η οικονομική υποστήριξη προς την Ουκρανία και η αποστολή επιπρόσθετων στρατιωτικών δυνάμεων στα ανατολικά έστειλαν ένα σαφές μήνυμα στον Πούτιν -κάτι που δεν θα ανατρέψει την προσάρτηση της Κριμαίας, αλλά ενδεχομένως να τον αποτρέψει από το να προχωρήσει περισσότερο.
Κάλιο αργά παρά ποτέ: Ο Ρώσος πρόεδρος επωφελήθηκε από την αντίληψη ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι κουρασμένες από τους πολέμους και ότι οι κόκκινες γραμμές που θέτει η Ουάσιγκτον γίνονται συχνά πράσινες. Επωφελήθηκε επίσης από ένα κούφιο ΝΑΤΟ, που ζει στο παρελθόν, χωρίς όραμα για τον 21ο αιώνα. Ο Ομπάμα προσπάθησε να καλύψει μέρος από το χαμένο έδαφος.
Παρ' όλα αυτά, η ομιλία του στις Βρυξέλλες ήταν σε γενικές γραμμές απογοητευτική. Ήταν μια ξαναζεσταμένη συλλογή από κλισέ για τις αξίες της ελεύθερης αγοράς, που δένουν τις δυτικές κοινωνίες και τις καθιστούν πόλο έλξης για τους λαούς όλου του κόσμου, συμπεριλαμβανομένων των Ουκρανών.
Το πρόβλημα δεν είναι ότι είπε ψέματα. Οι ΗΠΑ και η Ευρωπαϊκή Ένωση αποτελούν ακόμη μαγνήτη για τους φτωχούς και τους αποκλεισμένους της γης. Δεν είναι καν ότι είναι αδύνατο να υπερασπιστεί κανείς το επιχείρημα ότι ο πόλεμος του Ιράκ (με τους μυριάδες νεκρούς του) ήταν περισσότερο δικαιολογημένος από την περίπτωση της Κριμαίας. Το πρόβλημα είναι ότι ο Ομπάμα έπρεπε να πει την αλήθεια.
Είναι γεγονός ότι οι δυτικές δημοκρατίες που επαινούσε δεν αποτελούν πλέον πρότυπο και οι αυταρχικοί ηγεμόνες του κόσμου, συμπεριλαμβανομένου του γυμνόστηθου Πούτιν, επωφελήθηκαν άμεσα από την απογοήτευση που προκαλείται.
Δεν είναι μόνο η σαρωτική ανεργία στην Ευρώπη (που αναμένεται να οδηγήσει στην άνοδο των ακροδεξιών αντιμεταναστευτικών κομμάτων στις επερχόμενες ευρωεκλογές). Δεν είναι μόνο η κρίση του ευρώ (που συγκρατείται προς το παρόν) και το ανεπίλυτο ζήτημα τού πώς η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση χρειάζεται να στηρίξει το ενιαίο νόμισμα.
Δεν είναι μόνο η διαδεδομένη απογοήτευση από μια Ευρωπαϊκή Ένωση που ομφαλοσκοπεί και θεωρείται υπερβολικά γραφειοκρατική και με έλλειμμα δημοκρατίας. Δεν είναι μόνο οι εντεινόμενες εισοδηματικές ανισότητες τόσο στην Ευρώπη όσο και τις ΗΠΑ, η εντεινόμενη δυστοπία της μεσαίας τάξης και η αίσθηση ότι και στις δύο ακτές του Ατλαντικού το χρήμα αλλοιώνει τη δικαιοσύνη και τις ίδιες τις εκλογικές διαδικασίες.
Δεν είναι μόνο η αντίληψη ότι υπάρχει ένα θεμελιώδες λάθος στην πολωμένη αμερικανική πολιτική ζωή, όπου οι υποστηρικτές της καμμένης γης, Ρεπουμπλικάνοι, αφοσιώνονται στο να θέτουν εμπόδια, παραλύοντας τις λειτουργίες του Δημοσίου, όπως συνέβη πέρσι. Δεν είναι μόνο ότι ένα διευθυντικό στέλεχος επιχειρήσεων μπορεί να κερδίσει 80 εκατομμύρια δολάρια τον χρόνο για μερικές βδομάδες δουλειάς, τη στιγμή που τα εισοδήματα των περισσοτέρων παραμένουν καθηλωμένα εδώ και χρόνια. Δεν είναι μόνο οι αποκαλύψεις για τις παρακολουθήσεις της Εθνικής Υπηρεσίας Ασφάλειας (NSA). Δεν είναι μόνο η απώλεια της αίσθησης των πιθανοτήτων από τόσους νέους ανθρώπους.
Είναι όλα αυτά. Αν οι δυτικές κοινωνίες δεν βρουν τρόπο να διώξουν αυτή την απόγνωση, να εξισορροπήσουν το παιχνίδι και να ανακαλύψουν, όπως το έθεσε ο Ομπάμα, "την απλή αλήθεια ότι όλοι οι άνδρες και γυναίκες γεννιούνται ίσοι", τότε θα συνεχίσουν να έχουν μεγάλες δυσκολίες στο να κερδίσουν τον "διαγωνισμό των ιδεών".
Αντί, επομένως, να εκφωνήσει μια κουραστική ομιλία, ο Ομπάμα θα έπρεπε να έχει ασχοληθεί με το πώς μια συμμαχία, παραμελημένη για το μεγαλύτερο μέρος της προεδρίας του, μπορεί να αναζωογονηθεί, και πώς οι δημοκρατίες της Αμερικής και της Ευρώπης, παρά τις αδυναμίες τους, μπορούν να διορθωθούν. Άλλωστε αυτό είναι το βασικό διακριτικό χαρακτηριστικό των ανοιχτών κοινωνιών -η δυνατότητά τους να ανανεώνονται.
"Δεν είναι καιρός για λεονταρισμούς", τόνισε ο Ομπάμα. "Η κατάσταση στην Ουκρανία, όπως άλλες κρίσεις σε πολλές περιοχές του κόσμου, δεν έχει εύκολες απαντήσεις, ούτε στρατιωτική λύση" πρόσθεσε. Αυτό είναι αλήθεια. Όμως, δεν είναι ούτε καιρός για κλισέ για τα θαύματα της δημοκρατίας, της ελευθερίας, της οικονομίας της ανοιχτής αγοράς και του δικαίου. Όχι όταν η δημοκρατία δείχνει μπλοκαρισμένη, η ελευθερία επιλεκτική, οι αγορές σκληρές και η δικαιοσύνη αυστηρότερη με αυτούς που έχουν τα λιγότερα.
