Τα τελευταία χρόνια, οπότε η κυριαρχία του οικονομικού εθνικισμού της Γερμανίας στον σκληρό πυρήνα του γαλλογερμανικού άξονα είναι δεδομένη, η επικαιροποίηση της συζήτησης για Ευρώπη δύο ταχυτήτων οδηγεί μοιραία στην αποσύνθεση της Ε.Ε.
Οι κοινοτικοί θεσμοί, μη ορατοί και μη αναγνώσιμοι από τους λαούς της Ευρώπης, δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις ώστε να μετατρέπουν στο πλαίσιό τους ακόμα και τις πιο ριζοσπαστικές διεκδικήσεις, αυτές δηλαδή που συνιστούν δύναμη χειραφέτησης των κοινωνιών στον δρόμο, σε διεκπεραιωτικές - γραφειοκρατικές ρυθμίσεις εναρμόνισης. Να τις απο-ριζοσπαστικοποιούν όπως απο-ριζοσπαστικοποιείται η ίδια η δημοκρατία
Για την Αριστερά η συζήτηση για την Ε.Ε. των δύο ταχυτήτων είναι απολύτως έξω από τον πολιτικό της ορίζοντα. Στον δικό της ορίζοντα είναι η διεκδίκηση της ορατότητας του ευρωπαϊκού θεσμικού πλαισίου από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, της πίεσης για άνοιγμα του διαλόγου, ενίοτε και της σύγκρουσης ανάμεσα στους θεσμούς και τον δρόμο των Ευρωπαίων, τον δρόμο όπου εκφράζονται οι διεκδικήσεις -ταξικές, εθνικές, κ.λπ.
Της Σίας Αναγνωστοπούλου
Η συζήτηση περί μιας Ευρώπης δύο ταχυτήτων -παλιά σχεδόν όσο και η ίδρυση της ΕΟΚ- αναθερμάνθηκε τον τελευταίο καιρό λόγω της οικονομικής κρίσης και επικαιροποιήθηκε με την πρόσφατη δήλωση της Γερμανίδας καγκελαρίου. Στην πράξη βέβαια η Ε.Ε. έχει «εσωτερικούς πυρήνες» (ευρώ, Σένγκεν για παράδειγμα), διαφοροποιημένους κανόνες και διαφορετικές γεωγραφίες (Βορράς - Νότος, Ανατολή - Δύση).
Η οικονομική κρίση, συνέπεια του νεοφιλελεύθερου καλπασμού, και το προσφυγικό αποτέλεσαν τομές που διαμόρφωσαν νέες γεωγραφίες μέσα στην -έτσι κι αλλιώς κατακερματισμένη- ευρωπαϊκή γεωγραφία. Το περίφημο Grexit του Γερμανού υπουργού Οικονομικών αποτελεί εμβληματική συμπύκνωση της λογικής των ταχυτήτων.
Η ίδια η Ε.Ε., προϊόν του καπιταλισμού και του βορειοατλαντισμού, οικοδομήθηκε ιστορικά στη βάση του «σκληρού πυρήνα» με έναν σταθερό και ισχυρό οικονομικό άξονα και διαμόρφωσε μια προνομιακή «δυτικοευρωπαϊκή γεωγραφία». Γύρω από αυτόν τον πυρήνα των προνομιούχων διαμορφώνονταν οι «έξω κύκλοι» των λιγότερο προνομιούχων και οιονεί υποψηφίων για τον κεντρικό κύκλο, αλλά και ο «έξω κόσμος των εχθρών» (ανατολικό μπλοκ).
Σε αυτήν τη διαδικασία ενυπήρχε μια ανοικτή, διεκδικήσιμη από κινήματα και εθνικές πολιτικές, δυνατότητα: αυτή των «Ηνωμένων Πολιτειών της Ευρώπης», όπως αποτυπώθηκε στο Μανιφέστο του Βεντοτένε, στο πλαίσιο της οποίας διαμορφώθηκε μια αντιδυτική (αντι-ψυχροπολεμική και αντι-βορειοατλαντική) ευρωπαϊκότητα, μια ευρωπαϊκή, δημοκρατική (και αριστερή) κουλτούρα και η αντίληψη μιας νέας ευρωπαϊκής γεωγραφίας.
Μη ορατοί θεσμοί
Το ευρωπαϊκό θεσμικό πλαίσιο, προϊόν πολιτικής συμβιβασμού ανάμεσα σε διαφορετικά συμφέροντα χωρίς πολιτικό, ευρωπαϊκό όραμα, θεμελιώθηκε πάνω σε μια βαριά γραφειοκρατία, η οποία, ενώ ενσωμάτωσε κανονιστικά το αξιακό φορτίο της ευρωπαϊκότητας (κοινωνική δικαιοσύνη, ισότητα, δημοκρατία), έτεινε να το απονευρώνει από τη χειραφετητική και ριζοσπαστική δυναμική του.
Οι κοινοτικοί θεσμοί, μη ορατοί και μη αναγνώσιμοι από τους λαούς της Ευρώπης, δημιουργούσαν τις προϋποθέσεις ώστε να μετατρέπουν στο πλαίσιό τους ακόμα και τις πιο ριζοσπαστικές διεκδικήσεις, αυτές δηλαδή που συνιστούν δύναμη χειραφέτησης των κοινωνιών στον δρόμο, σε διεκπεραιωτικές - γραφειοκρατικές ρυθμίσεις εναρμόνισης. Να τις απο-ριζοσπαστικοποιούν όπως απο-ριζοσπαστικοποιείται η ίδια η δημοκρατία.
Η οικονομική κρίση ωστόσο έφερε με ορμή στην επιφάνεια τη μη ορατότητα, τη μη αναγνωσιμότητα των κοινοτικών θεσμών από τον δρόμο. Έφερε στην επιφάνεια την πλήρη αδυναμία του δρόμου να ασκήσει πίεση, όχι μόνο στους ευρωπαϊκούς θεσμούς, αλλά και στους εθνικούς. Η φωνή του δρόμου έμεινε στο περιθώριο ως λαϊκιστική.
Η μη ορατότητα όμως των κοινοτικών θεσμών εμπεριέχει εγγενώς την κουλτούρα των διαφορετικών ταχυτήτων. Δημιουργεί εκ των πραγμάτων κύκλους προνομιούχων: ο «σκληρός πυρήνας» που διαμορφώνει τους κανόνες είναι πηγή δύναμης και γύρω από αυτόν συγκροτείται η «προνομιακή ενδοχώρα» του. Κι αν μέχρι κάποια εποχή ο ισχυρός «σκληρός πυρήνας» ήταν φορέας και του αξιακού, ευρωπαϊκού φορτίου, η νεοφιλελεύθερη παγκοσμιοποίηση έδωσε προβάδισμα στον ρόλο του ως φορέα οικονομικής δύναμης και σκληρών κανόνων. Η Ευρωζώνη άλλωστε σε αυτή τη λογική βασίστηκε, μια λογική την οποία συμμερίστηκαν με έναν μοναδικό μεγαλοϊδεατισμό και χώρες όπως η Ελλάδα.
Τα τελευταία χρόνια, οπότε η κυριαρχία του οικονομικού εθνικισμού της Γερμανίας στον σκληρό πυρήνα του γαλλογερμανικού άξονα είναι δεδομένη, η επικαιροποίηση της συζήτησης για Ευρώπη δύο ταχυτήτων οδηγεί μοιραία στην αποσύνθεση της Ε.Ε. Κι αυτό διότι στις σημερινές συνθήκες, με τη φυγόκεντρη δυναμική στην Ευρώπη έντονη όσο ποτέ, η λογική των δύο ταχυτήτων σπάει ακόμα και την πολιτική του συμβιβασμού πάνω στην οποία θεμελιώθηκε η Ε.Ε. Συγχρόνως οδηγεί στη ριζοσπαστικοποίηση του ευρωεθνικισμού της Γερμανίας, καθιστώντας την φυγόκεντρη δύναμη του ευρωπαϊκού διαβήματος. Οι κοινοτικοί θεσμοί δεν είναι ορατοί πλέον ούτε καν από χώρες του σκληρού πυρήνα, όπως η Γαλλία, ή χώρες ισχυρές, όπως η Ιταλία.
Ο ευρωεθνικιστικός ριζοσπαστισμός ανατροφοδοτεί και τον αντι-ευρωεθνικιστικό ριζοσπαστισμό που αναπτύσσεται στην ευρωπαϊκή ήπειρο. Και οι δύο λειτουργούν συμπληρωματικά και αποδομητικά για την Ευρώπη. Αυτού του τύπου ο οικονομικός ευρωεθνικισμός απομακρύνει τη δυνατότητα για μια γεωπολιτική αντίληψη της Ε.Ε. -ποια είναι τα σύνορά της και ποιοι οι πολιτικοί όροι βάσει των οποίων ορίζεται η γεωγραφία της. Η ευρωπαϊκή γεωγραφία, κατακερματισμένη και κατακερματιστική (Βορράς - Νότος, Δύση - Ανατολή), δεν εμποδίζει μόνο τη γεωπολιτική ενότητα, αντιθέτως νομιμοποιεί τους αντι-ευρωεθνικισμούς.
Ο αξιακός ορίζοντας της Αριστεράς
Για την Αριστερά η συζήτηση της Ε.Ε. των δύο ταχυτήτων είναι απολύτως έξω από τον πολιτικό της ορίζοντα. Στον δικό της ορίζοντα είναι η διεκδίκηση της ορατότητας του ευρωπαϊκού θεσμικού πλαισίου από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, της πίεσης για άνοιγμα του διαλόγου, ενίοτε και της σύγκρουσης ανάμεσα στους θεσμούς και τον δρόμο των Ευρωπαίων, τον δρόμο όπου εκφράζονται οι διεκδικήσεις -ταξικές, εθνικές, κ.λπ.- και που συνιστούν την κινητήρια δύναμη χειραφέτησης των κοινωνιών και εκδημοκρατισμού των θεσμών.
Για την Αριστερά οι πολλαπλές «ευρωπαϊκές αυλές» με κριτήριο την οικονομική δύναμη και την εγγύτητα στον ισχυρό είναι έξω από τον αξιακό ορίζοντά της. Αντιθέτως, έχει ιστορικά την τάση να διεκδικεί γεωπολιτικές συνέχειες και γεωπολιτικές γέφυρες βάσει αξιών, έχει την τάση να σπάει τις «προνομιακές αυλές» για να μπορέσει να ανασυνθέσει τις γεωπολιτικές ενότητες με τους δικούς της όρους, με βάση τις μνήμες του δρόμου που έχουν μοιραστεί οι διαφορετικές χώρες.
Σε μια εποχή που οι ΗΠΑ, υπό την ηγεσία του Τραμπ -φορέα ενός σκληρού νεοφιλελεύθερου εθνικισμού-, σπάνε την ψυχροπολεμική συμμαχία με την Ευρώπη και φτιάχνουν νεο-ψυχροπολεμικές συμμαχίες, για την τελευταία είναι επιτακτική ανάγκη να (ξανα)φτιάξει το «σπίτι» της, να επινοήσει τη γεωπολιτική της ενότητα με όρους δημοκρατίας και δημοκρατικού ριζοσπαστισμού, με όρους συγκρότησης εφαπτόμενων γειτονιών (όχι αξόνων), που η επιβίωση της μιας εξαρτάται από την άλλη, που η μια γειτονιά σε φέρνει στην άλλη -και στις έξω από την Ευρώπη γειτονιές.
