Των James Politi και Davide Ghiglione
Πριν από τέσσερα χρόνια η Ρομπέρτα Τονέλι που πουλούσε παπούτσια σε μια μικρή πόλη, 30 μίλια νότια της Φλωρεντίας πήρε δάνειο 800.000 ευρώ για να αγοράσει μια μικρή αγροτουριστική μονάδα στους γειτονικούς λόφους. Ήταν ένα μεγάλο βήμα για εκείνη και τον σύζυγό της Κλαούντιο, δημοτικό υπάλληλο, που ήθελαν να κάνουν πραγματικότητα το όνειρό τους. «Θέλαμε μια πιο ήρεμη ζωή», λέει. «Δεν ήταν τίποτα ιδιαίτερο, ούτε πολυτελές».
Την περασμένη εβδομάδα η κυρία Τονέλι καθόταν σε ένα καφέ στην πόλη της, το Σαν Τζιοβάνι Βαλντάμο, και περιέγραφε πώς όλα πήγαν λάθος. Ο αγροτουρισμός χάθηκε -το μόνο που της απέμεινε είναι ένα παλιό φυλλάδιο- και είναι καταχρεωμένη στην τράπεζά της, την Monte dei Paschi di Siena. «Κάτι τέτοιο σε καταστρέφει. Σκέφτηκα πολλές φορές να αυτοκτονήσω, αλήθεια. Αλλά έχω τον άντρα μου και τις δύο κόρες μου που είναι τα αστέρια μου», λέει η κυρία Τονέλι.
Η αδυναμία της κυρίας Τονέλι να αποπληρώσει την MPS δεν είναι μόνο μία ατυχής ιστορία δανείου που πήγε στραβά. Είναι εμβληματική για ένα μεγάλο αριθμό κόκκινων δανείων -συνολικής αξίας 360 δισεκατομμυρίων ευρώ- που βαραίνουν το ιταλικό τραπεζικό σύστημα και την ιταλική οικονομία από το ξεκίνημα της ύφεσης. Μερικά από αυτά τα προβληματικά δάνεια είχαν χορηγηθεί -πιθανώς με μεγάλη γενναιοδωρία- σε δανειολήπτες όπως η κυρία Τορέλι που ήθελαν να φτιάξουν μια μικρή επιχείρηση, ενώ άλλα δόθηκαν σε μικρομεσαίες και μεγάλες επιχειρήσεις κυρίως στον κατασκευαστικό και βιομηχανικό τομέα που επίσης ζημιώθηκαν από την ύφεση.
«Η Ιταλία ήταν μια από τις χώρες της Ευρώπης -μαζί με την Ελλάδα- που είχαν τριπλή ύφεση. Είναι λογικό να υπάρχουν χρεωκοπημένοι δανειολήπτες», λέει ο Μαρτσέλο Μεσόρι, διευθυντής της σχολής Luiss για την ευρωπαϊκή οικονομική πολιτική στη Ρώμη. «Αλλά οι τράπεζες διέθεσαν κεφάλαια με στρεβλό και όχι πολύ εκλεκτικό τρόπο».
Η αργοπορημένη εμφάνιση τέτοιων προβληματικών δανείων στους ισολογισμούς των ιταλικών τραπεζών έχει θέσει σε συναγερμό τους επενδυτές, οδηγώντας τις μετοχές σε βουτιά 55% κατά το περασμένο έτος. Το απότομο ξεπούλημα μετά το σοκαριστικό δημοψήφισμα στη Βρετανία τον περασμένο μήνα για έξοδο από την Ε.Ε. μεγάλωσε την ανησυχία των διαμορφωτών της πολιτικής για τον κίνδυνο που αποτελούν αυτοί οι δανειστές για την Ευρωζώνη.
Ο Ματέο Ρέντζι, ο κεντροαριστερός πρωθυπουργός της χώρας, σκέφτεται τώρα να χρησιμοποιήσει λεφτά του Δημοσίου για να κάνει ενέσεις κεφαλαίου στις τράπεζες που έχουν φορτωθεί τα κόκκινα δάνεια -ειδικά η MPS- για να αποφύγει μια τεράστια κρίση. Αλλά αν δεν καταφέρει να ηρεμήσει τις αγορές και να αποφύγει μια πολιτική αντίδραση για οποιαδήποτε παρέμβαση, θα τεθεί σε κίνδυνο και η δική του δουλειά.
Τα οικονομικά δεινά για την κυρία Τονέλι, η οποία είναι σήμερα 45 ετών, ξεκίνησαν περίπου δύο χρόνια μετά την αγορά της αγροτουριστικής μονάδας -που ονομάζεται Podere Grania- όταν της αρνήθηκαν ευρωπαϊκή επιδότηση που ήταν ζωτικής σημασίας για την επιβίωση του επιχειρηματικού σχεδίου της. Τότε η αδελφή της, η οποία τη βοηθούσε να διαχειρίζεται τη μονάδα, διαγνώσθηκε με καρκίνο στο πάγκρεας και πέθανε.
Τελικά, χτύπησε η ύφεση και η ροή των πελατών -κυρίως Ολλανδών και Ισπανών τουριστών-στέγνωσε. Η κυρία Τονέλι καθυστέρησε τις εξάμηνες δόσεις στην τράπεζα -που κυμαίνονταν από 10.000 έως 15.000 ευρώ- παρότι έκανε ό,τι μπορούσε. "Βάλαμε τα λεφτά της γιαγιάς μου, βάλαμε τα λεφτά της θείας μου, βάλαμε τα λεφτά της αδελφής μου. Ψάξαμε για χρήματα παντού", προσθέτει. «Δεν λέω ότι δεν κάναμε λάθη αλλά κάναμε τα πάντα για να διατηρήσουμε αυτό το μέρος. Ήταν έργο ζωής για εμάς».
Εξαιτίας της τράπεζας MPS η Τοσκάνη έχει αναδειχθεί σε έναν από τους δύο κόμβους προβληματικών δανείων της χώρας, μαζί με το Βένετο, την πλούσια βιομηχανική περιοχή της βορειοανατολικής Ιταλίας όπου ορισμένες ακόμη τράπεζες αντιμετωπίζουν προβλήματα. «Έχουμε εδώ μερικές παραδειγματικές ιστορίες καταστροφής αξίας», δηλώνει ο Λορέντζο Γκάι, καθηγητής Οικονομικών στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας, πρωτεύουσας της Τοσκάνης. "Η διαδικασία με την οποία η MPS διαχειρίστηκε τη χορήγηση δανείων δεν ήταν λειτουργική, και αυτό είναι ευφημισμός. Η τράπεζα της Σιένα ήταν υπερβολικά γενναιόδωρη", πρόσθεσε. «Ίσως αυτό έγινε γιατί ήθελαν να αποκτήσουν ρίζες στην περιοχή - προσπαθούσαν να κάνουν καλό, αλλά αντίθετα κατέληξαν να οδηγήσουν την τράπεζα σε προβλήματα».
Τα δεινά της κυρίας Τονέλι χειροτέρεψαν όταν προσπάθησε να πουλήσει την επιχείρηση στο αποκορύφωμα της αναταραχής στην Ευρωζώνη. «Δεν μπορέσαμε να την πουλήσουμε με κανέναν τρόπο. Με κανένα τρόπο. Βάλαμε 22 μεσίτες», λέει. Βρήκε έναν αγοραστή, έναν φίλο, ο οποίος πρόσφερε 300.000 ευρώ -περίπου το ένα τρίτο της αρχικής τιμής αγοράς- το 2012. Αλλά η τράπεζα MPS την απέρριψε, και για αυτό είναι οργισμένη μέχρι σήμερα. «Προτείναμε λύσεις που θα εξυπηρετούσαν και εκείνους. Απάντησαν με την ίδια έλλειψη αντίληψης που χαρακτηρίζει τα πρωτόκολλά τους, ήταν παράλογο», λέει. Τελικά η MPS ξεκίνησε τη διαδικασία για να βγάλει στο σφυρί την αγροτουριστική μονάδα, κόβοντάς την σε πέντε κομμάτια, αλλά η κυρία Τονέλι έμεινε εμβρόντητη όταν της πρότειναν να σταματήσουν τη διαδικασία αλλά μόνο με αντάλλαγμα την καταβολή 100.000 ευρώ, στην οποία δεν μπορούσε να ανταποκριθεί. «Ήταν γελοίο», είπε.
Η MPS, η οποία βρίσκεται υπό νέα διοίκηση και έχει δημιουργήσει μια ομάδα 700 ατόμων για να βελτιώσει την αποδοτικότητα της επιχείρησης ανάκτησης κεφαλαίων, αρνήθηκε να σχολιάσει την υπόθεση της κυρίας Τονέλι. Αλλά ένας εξωτερικός σύμβουλος της τράπεζας είπε: «Η τράπεζα ακολούθησε όλες τις ορθές νόμιμες διαδικασίες επιχειρώντας να ανακτήσει τα χρήματά της. Είναι βέβαια πολύ λυπηρό που εκείνη η κυρία αντιμετώπισε όλα αυτά τα φοβερά προβλήματα αλλά οι τράπεζες πρέπει να προσπαθούν να πάρουν πίσω τα λεφτά τους, δυστυχώς, υπό οποιεσδήποτε συνθήκες».
Η κυρία Τονέλι και ο σύζυγός της έχουν επιστρέψει στην πόλη και νοικιάζουν διαμέρισμα. Η ενεργοποίηση ενός νόμου για την πτώχευση φυσικών προσώπων το 2012 της έδωσε ελπίδα ότι θα μπορούσε να διαγράψει το χρέος της. Αλλά το αίτημά της δεν έγινε δεκτό από τοπικό δικαστήριο, το οποίο όπως πιστεύει φέρθηκε με «δουλοπρέπεια» στην MPS, δεδομένου ότι σε άλλα δικαστήρια στην Ιταλία παρόμοιες αιτήσεις έγιναν δεκτές. Τώρα περιμένει από την MPS να της πει πόσα χρωστάει από το δάνειο για την αγροτουριστική μονάδα, μετά την αφαίρεση του ποσού της δημοπρασίας. Υπολογίζει ότι θα είναι μεταξύ 700.000 και 800.000 ευρώ - ένα από τα πολλά χρέη που ίσως βαρύνουν την MPS, το ιταλικό τραπεζικό σύστημα και την παγκόσμια οικονομία στα επόμενα χρόνια.
«Ποτέ δεν θα καταφέρω να πληρώσω και όταν πεθάνω οι κόρες μου θα πάνε στον δικαστή και θα αποκηρύξουν την κληρονομιά, αλλιώς το χρέος θα περάσει σε εκείνες», λέει η κυρία Τονέλι. «Δεν πρέπει να πάνε πρώτα ούτε στο γραφείο κηδειών. Ακόμη και η 15χρονη κόρη μου το ξέρει αυτό».
