Του Στρατή Αγγελή
Ήταν Ιούνιος του 2010 όταν εγκαινιαζόταν στο χωριό Σένγκεν του Λουξεμβούργου, στο τριεθνές με τη Γερμανία και τη Γαλλία, η μόνιμη έκθεση για την ομώνυμη ευρωπαϊκή συμφωνία. Μέσα σε διακόσια τετραγωνικά μέτρα ο επισκέπτης μπορεί να δει πώς καταργήθηκαν οι έλεγχοι στα εσωτερικά σύνορα 28 ευρωπαϊκών χωρών (22 μέλη της Ε.Ε. και 6 μη μέλη), στη βάση των θεμελιωδών ευρωπαϊκών ελευθεριών της συνθήκης της Ρώμης. Αλλά οι ευρωπαϊκές αξίες -ιδιαίτερη η ελεύθερη μετακίνηση- αποδεικνύονται κούφια λόγια υπό το βάρος των προσφυγικών ροών από τη Μέση Ανατολή και τη βόρεια Αφρική, την άνοδο της ξενοφοβίας και του ρατσισμού, τις σπασμωδικές αντιδράσεις και τους λαϊκιστικούς χειρισμούς της δεξιάς ευρωπαϊκής ηγεσίας.
Είκοσι χρόνια πέρασαν από τότε που έπεσαν οι πρώτες υπογραφές, μόλις δέκα χρόνια από τότε που τέθηκε σε ισχύ η συνθήκη Σένγκεν. Αρχικά υπέγραψαν Γερμανία, Γαλλία, Λουξεμβούργο, Βέλγιο, Ολλανδία, Ισπανία και Πορτογαλία. Ακολούθησαν το 1997 Ιταλία και Αυστρία, η Ελλάδα το 2000 και οι Σκανδιναβικές χώρες το 2001. Μετά την ευρωπαϊκή διεύρυνση προς Ανατολάς προστέθηκαν το 2007 Τσεχία, Σλοβακία, Ουγγαρία, Πολωνία, Εσθονία, Λιθουανία, Λετονία, Σλοβενία καθώς και η Μάλτα. Από τις 28 χώρες της Ε.Ε., δεν έχουν ενταχθεί στη Σένγκεν Κύπρος, Βουλγαρία, Ρουμανία, Κροατία, Βρετανία και Ιρλανδία. Μια απλή ματιά στον χάρτη δείχνει ότι η Ελλάδα είναι το «προκεχωρημένο φυλάκιο» της Σένγκεν στα Βαλκάνια και στη ΝΑ Ευρώπη.
Ένα εκατομμύριο μετανάστες σε ένα μόνο χρόνο
Ο πόλεμος στη Συρία, η κατάρρευση του καθεστώτος Καντάφι στη Λιβύη, οι συγκρούσεις στην υποσαχάρια Αφρική αλλά και στο Κέρας της Αφρικής, η φτώχεια και η εξαθλίωση στο τόξο που ξεκινά από τις αφρικανικές ακτές στον Ατλαντικό και φτάνει μέχρι το Αφγανιστάν και το Πακιστάν στην κεντρική Ασία, έχουν θέσει σε κίνηση εκατομμύρια ανθρώπους που οραματίζονται ένα καλύτερο αύριο στην αναπτυγμένη ευρωπαϊκή ήπειρο. Μόνο τον περασμένο χρόνο, πάνω από ένα εκατομμύριο άνθρωποι ρίσκαραν τη ζωή τους στη Μεσόγειο για να πατήσουν σε ευρωπαϊκό έδαφος, πρώτα σε Ελλάδα και Ιταλία, και από εκεί να βρουν τον δρόμο για τον βορειοευρωπαϊκό «παράδεισο», κυρίως στη Γερμανία και τη Σκανδιναβία.
Επιδημία... οι έλεγχοι στα σύνορα
Η μία μετά την άλλη, ευρωπαϊκές χώρες επαναφέρουν τους ελέγχους στα σύνορά τους αναστέλλοντας «προσωρινά» την ισχύ της συνθήκης Σένγκεν, καταργώντας στην πράξη το θεμελιώδες ανθρώπινο και ατομικό δικαίωμα για άσυλο των θυμάτων πολέμου και διώξεων, αδιαφορώντας για τη θεμελιώδη αντίφαση με τις αξίες που επαγγέλλονται φιλελεύθερες κυβερνήσεις.
Τον περασμένο Δεκέμβριο ο πρόεδρος της Κομισιόν Ζαν Κλοντ Γιούνκερ διακήρυξε ότι η ελεύθερη μετακίνηση είναι εγγυημένη και ότι «η Σένγκεν ήλθε για να μείνει». Αλλά οι εξελίξεις ήταν ραγδαίες. Η Γερμανία επέβαλε ελέγχους στα σύνορα με την Αυστρία. Η Αυστρία επέβαλε περιορισμούς στα σύνορά της με την Ουγγαρία. Η Ουγγαρία ύψωσε φράχτες στα σύνορά της με τη Σερβία, τη Σλοβενία και την Κροατία. Η Σλοβενία επέβαλε ελέγχους στα σύνορα με την Κροατία. Η κεντρική Ευρώπη γέμισε συρματοπλέγματα αμφιβόλου αποτελεσματικότητας, εκεί που κάποτε βρίσκονταν χωράφια. Η Σένγκεν δέχθηκε καίριο πλήγμα στις αρχές Ιανουαρίου, όταν η Σουηδία επέβαλε έλεγχους σε όλους τους ταξιδιώτες και η Δανία έσφιξε τα λουριά στα σύνορα με τη Γερμανία.
Η στροφή της Μέρκελ
Υπό τις ιαχές της Ακροδεξιάς, στη σκιά των σεξουαλικών επιθέσεων κατά γυναικών στην Κολωνία (από πρόσφυγες και μετανάστες, όπως λέει η γερμανική αστυνομία), η Άνγκελα Μέρκελ έκανε στροφή. Οι Βαυαροί εταίροι της καγκελαρίου είναι έξαλλοι, λένε ότι είναι πλέον ασήκωτο το βάρος στη νότια Γερμανία, προσφεύγουν στο Ομοσπονδιακό Συνταγματικό Δικαστήριο κατά της πολιτικής Μέρκελ στο προσφυγικό. Οι άλλοι εταίροι, οι Σοσιαλδημοκράτες, στηρίζουν δημοσίως την αποδυναμωμένη Μέρκελ, ενώ στο εσωκομματικό πεδίο των Χριστιανοδημοκρατών κάποιοι δελφίνοι τρίβουν τα χέρια τους για το πλήγμα που έχει δεχτεί η σιδηρά κυρία της Γερμανίας και για την πτώση της στις δημοσκοπήσεις.
Ο ακροδεξιός Όρμπαν και οι Πολωνοί λαϊκιστές
Στην Ουγγαρία ο ακροδεξιός Όρμπαν δηλώνει δικαιωμένος από τις εξελίξεις, το ίδιο και οι Πολωνοί λαϊκιστές κυβερνήτες, ενώ στη Σλοβενία ενόψει των εκλογών του Μαρτίου οι δεξιοί συναγωνίζονται σε αντιευρωπαϊκές και ξενοφοβικές κορώνες. Στην Αυστρία η δεξιά του Λαϊκού Κόμματος νοιώθει στον σβέρκο της την ανάσα της Ακροδεξιάς, φοβάται νέες απώλειες και ίσως αυτό να εξηγεί τις διαφοροποιήσεις στους κόλπους της κυβέρνησης συνασπισμού, όπου ο Σοσιαλδημοκράτης καγκελάριος Φάινμαν αποδοκιμάζει τον δεξιό υπουργό Εξωτερικών Κουρτζ για τις επιθέσεις εναντίον της Ελλάδας.
Τα χάδια στην Άγκυρα και οι πιέσεις στην Ελλάδα
Με κάθε τρόπο πάντως οι ευρωπαϊκές ηγεσίες στέλνουν το μήνυμα στους πρόσφυγες και μετανάστες: Δεν σας θέλουμε, δεν θέλουμε άλλους! Για να μην δεχθούν 2-3 εκατομμύρια πρόσφυγες στην Ευρώπη των 500 εκατομμυρίων κατοίκων, χαϊδεύουν την Άγκυρα, της τάζουν βοήθεια 3 δισ. ευρώ και βίζες για να μπαινοβγαίνουν εκατομμύρια Τούρκοι στην Ευρώπη. Παράλληλα προωθείται το σχέδιο για ευρωπαϊκή Συνοριοφυλακή και Ακτοφυλακή, ενώ εντείνονται οι πιέσεις στην Ελλάδα επειδή "παραμέλησε τις υποχρεώσεις της" και οι απειλές για έξοδό της από τη Σένγκεν σε τρεις μήνες αν δεν ελέγξει αποτελεσματικά τα σύνορά της.
Το προσφυγικό στην ευρωσύνοδο του Φεβρουαρίου
Ο επόμενος μήνας θα είναι θερμός. Το ζήτημα θα μπει στο τραπέζι της ευρωπαϊκής συνόδου κορυφής στις 18-19 Φεβρουαρίου. Θα μπορούσε η απομόνωση και ο εξοβελισμός της Ελλάδας από τη Σένγκεν να σταματήσει το ανθρώπινο ποτάμι; Το κλείσιμο των συνόρων στην ΠΓΔΜ και ένας βουλγαρικός φράχτης στα σύνορα με την Τουρκία θα ήταν ικανές συνθήκες αποτροπής; Οι Ιταλοί όχι μόνο δεν το πιστεύουν, αλλά βρίσκονται αντιμέτωποι με το σενάριο ενός «δρόμου της Αδριατικής» εάν κλείσει ο δρόμος των Βαλκανίων προς τα βόρεια. Γιατί εάν επιχειρηθεί εφαρμογή του σχεδίου εγκλωβισμού εκατοντάδων χιλιάδων προσφύγων και μεταναστών στην Ελλάδα, τα δίκτυα της παράνομης διακίνησης και η απελπισία θα σπρώξουν πολλούς προς την Αλβανία και τις Δαλματικές Ακτές, ενώ με τον ερχομό της άνοιξης θα πιάσουν πάλι δουλειά οι δουλέμποροι στις ακτές της βόρειας Αφρικής.
Μετά τα πολύνεκρα ναυάγια σαπιοκάραβων πέρυσι, μεταξύ αφρικανικών ακτών και Ιταλίας, με θύματα εκατοντάδες πρόσφυγες και μετανάστες, η ευρωπαϊκή συνείδηση ξεσηκώθηκε, κυρίως όμως τρόμαξε από την προοπτική μιας «εισβολής» στην Ευρώπη μέσω Ιταλίας. Από τα μέσα του 2015 ξεκίνησαν μεγάλης κλίμακας ναυτικές επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης, κυρίως όμως αποτροπής. Παράλληλα, ξεκίνησε η επεξεργασία σχεδίων στρατιωτικών επιχειρήσεων κατά των διακινητών που περιλαμβάνουν τη βύθιση πλοίων χωρίς επιβάτες, στις ακτές της Λιβύης. Τον τελευταίο μήνα στο Βερολίνο συζητείται ακόμη και η αποστολή γερμανικών δυνάμεων σε επιχειρήσεις στη Λιβύη για την «ανάσχεση των τζιχαντιστών».
Συνένοχοι στο έγκλημα
Να τους προλάβουμε πριν φτάσουν στα τείχη του ευρωπαϊκού φρουρίου, φαίνεται ότι είναι η απάντηση της κοντόφθαλμης Δεξιάς στις προσφυγικές ροές. Συνένοχοι στο έγκλημα και την καταστροφή ολόκληρων χωρών και λαών, δεν ομολογούν ούτε το αυτονόητο, ότι οι επεμβάσεις στο Ιράκ, στη Συρία, στη Λιβύη (κατά πρώην εταίρων) άνοιξαν τον ασκό του Αιόλου στη γειτονιά της Ευρώπης. Αντίθετα, παίρνουν μέτρα για κατάσχεση χρημάτων και κοσμημάτων των προσφύγων, μέτρα αναλγησίας και αδιέξοδης αποτρεπτικής πολιτικής, ενισχύοντας την Ακροδεξιά που θέλει ακόμη περισσότερους φράχτες στην Ευρώπη.
Οι δημιουργοί της έκθεσης για τη συνθήκη Σένγκεν, στο ομώνυμο χωριό των 4.000 κατοίκων στο Λουξεμβούργο, μάλλον θα χρειαστεί να την τροποποιήσουν, ίσως να τη διαλύσουν, κομμάτι- κομμάτι ή μια και καλή.
