Του Σωτήρη Ρούσσου*
Είναι πολλοί αυτοί που πιστεύουν ότι η προσφυγική κρίση αναδεικνύει απλώς τις παθογένειες της Ε.Ε. και την αδυναμία της να χειριστεί πολυεπίπεδες κρίσεις που αφορούν όχι μόνο ανθρωπιστική βοήθεια αλλά φαίνεται να αγγίζουν τον πιο ευαίσθητο πυρήνα του σύγχρονου έθνους-κράτους, δηλαδή την ταυτότητα. Σε αυτήν την περίπτωση το βασικό διακύβευμα ασφάλειας είναι η «διάσωση της εθνικής ταυτότητας» και γι' αυτό η αναγνώριση και η κατανίκηση του «εσωτερικού εχθρού», ή του εν δυνάμει «εσωτερικού εχθρού» στο πρόσωπο του μετανάστη / πρόσφυγα και μάλιστα του αλλόθρησκου μουσουλμάνου θεωρούνται πρωταρχικό καθήκον του κράτους αλλά και της κοινωνίας. Η αντίδραση της ούτως ή άλλως ξενοφοβικής και ρατσιστικής ουγγρικής κυβέρνησης είναι ενδεικτικό παράδειγμα αλλά και η αρνητική στάση της Δανίας στην υποδοχή προσφύγων και η επαμφοτερίζουσα στάση της Γερμανίας, η απροσχημάτιστη άρνηση των δύο παλαιών αποικιοκρατικών δυνάμεων, Βρετανίας και Γαλλίας, να δεχτούν μεγάλους αριθμούς προσφύγων, αποτελούν ενδεικτικές συνέπειες της θεώρησης της «εθνικής ταυτότητας» ως διακυβεύματος ασφάλειας.
Αλλά η Δυτική Ευρώπη και κυρίως οι μεγάλες ευρωπαϊκές δυνάμεις έρχονται αντιμέτωπες και με το πραγματικό τέλος της δυτικής αποικιοκρατίας στη Μέση Ανατολή και την Ανατολική Μεσόγειο. Έρχονται πρώτα από όλα αντιμέτωπες με την κατάρρευση του συστήματος κρατών της περιοχής, των οποίων τα σύνορα χάραξαν μετά τη λήξη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου, στη βάση των δικών τους αποικιοκρατικών και ιμπεριαλιστικών συμφερόντων. Στη χάραξη αυτών των συνόρων αδιαφόρησαν για το πολύπλοκο μωσαϊκό εθνο-θρησκευτικών ομάδων, κοινωνικών, οικονομικών και πολιτιστικών ροών που συνιστούσε η Οθωμανική Αυτοκρατορία και που ήταν η βάση της ευρύτερης Συρίας και Μεσοποταμίας. Τελικά όμως, οι ντόπιες ελίτ που ανέλαβαν την ομογενοποίηση των «εθνών-κρατών» απέτυχαν στον σκοπό τους και χωρίς αυτήν δεν υπήρξε ένα «κοινωνικό συμβόλαιο» μεταξύ της κοινωνίας και του κράτους και η νομιμοποίηση των αρχουσών ελίτ ετέθη σε κρίσιμη αμφισβήτηση. Οι ΗΠΑ με τη στρατιωτική επέμβαση τους στο Ιράκ έδωσαν το τελειωτικό χτύπημα στα δημιουργήματα της ευρωπαϊκής αποικιοκρατίας διαλύοντας τη χώρα - άξονα του συστήματος κρατών στην Μέση Ανατολή και θέτοντας σε έμμεση αλλά σοβαρή αμφισβήτηση την αποικιοκρατική χάραξη.
Αποικιακή αρχιτεκτονική
Δεύτερον, έρχονται αντιμέτωπες με τη σοβαρή κρίση του τύπου κράτους που επέλεξαν να στηρίξουν και να οικοδομήσουν στη Μέση Ανατολή. Αυτή η διαδικασία οικοδόμησης έθνους-κράτους προσπάθησε να ξεριζώσει ή να ισοπεδώσει γηγενείς γνωσιακές παραδόσεις και να εισαγάγει δυτικούς, κοσμικούς και «ορθολογικούς» κανόνες και τρόπους διοίκησης, εκπαίδευσης και οικονομίας. Ασκήθηκε ιδιαίτερη πίεση στη θρησκεία να μετακινηθεί στην ιδιωτική σφαίρα, ενώ οι θρησκευτικοί θεσμοί πέρασαν στον άμεσο έλεγχο του κράτους. Ακόμη και τα εθνικο-απελευθερωτικά και αντιιμπεριαλιστικά κινήματα αναδόμησαν τον κόσμο του Ισλάμ προκειμένου να προσαρμοστεί στις ιδεολογίες τους παρά να κάνουν το αντίστροφο. Η αδυναμία όμως συγκρότησης κοινωνικού συμβολαίου, η διαφθορά και η αναποτελεσματικότητα των καθεστώτων και η αποτυχία των διαδικασιών συγκρότησης εθνών - κρατών ιδιαίτερα στη Συρία και το Ιράκ οδήγησε στην έντονη αμφισβήτηση όλου του μοντέλου του κοσμικού δυτικού έθνους-κράτους και του «ορθολογισμού» του και στην ανάδυση πολυσχιδών κινημάτων του ισλαμικού πολιτικού ακτιβισμού ως απάντηση αντίστασης στο χρεοκοπημένο μοντέλο.
Τρίτον, η Ευρωπαϊκή Ένωση απέτυχε να συνδράμει αποτελεσματικά στη δημιουργία δομών περιφερειακής συνεργασίας που θα δημιουργούσαν ευκαιρίες ειρήνης και ανάπτυξης από την αλληλεξάρτηση μεταξύ των κρατών της Βορείου Αφρικής και της Μέσης Ανατολής αλλά και μεταξύ της περιοχής αυτής και της Ευρώπης. Η Ε.Ε. απέτυχε να δημιουργήσει αποτελεσματικό σύστημα κινήτρων και κυρώσεων ανάλογο με αυτό που εφάρμοσε στην προσέγγιση των χωρών της Ανατολικής και Νοτιοανατολικής Ευρώπης μετά την πτώση του σοβιετικού συνασπισμού. Κάθε φορά που υπήρχαν ζητήματα προάσπισης δημοκρατικών, κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων στις χώρες της Μέσης Ανατολής, η Ε.Ε. θεωρούσε ότι η υποστήριξή τους θα υπονόμευε την θέση των ιθυνουσών ελίτ και των αυταρχικών καθεστώτων. Ο φόβος για την γεωπολιτική αστάθεια που θα μπορούσε να δημιουργήσει μια πτώση των καθεστώτων ακύρωνε κάθε πιθανότητα κυρώσεων. Ακόμη και νεο-φιλελεύθερες παρεμβάσεις του παγκοσμιοποιημένου κεφαλαίου δεν προχωρούσαν αν δεν συμβάδιζαν με τη σταθερότητα των ιθυνουσών ελίτ.
Άλλωστε η αποικιοκρατική λογική των ισχυρότερων ευρωπαϊκών κρατών δεν μπορούσε να χωρέσει πιθανή ένταξη νοτιο-μεσογειακών χωρών στη λέσχη της Ε.Ε. και έτσι το μέγα κίνητρο των ανατολικο-ευρωπαϊκών κρατών να εισέλθουν στην Ε.Ε. δεν ίσχυε στην περίπτωση της νότιας και ανατολικής Μεσογείου (ακόμη και για την Τουρκία). Η αποικιακή αρχιτεκτονική της Μέσης Ανατολής που είχε φτιαχτεί από τους προκατόχους των ηγετών της Βρετανίας και της Γαλλίας εδώ και περίπου 80 χρόνια φαινόταν αρκετά σταθερή παρά τις όποιες επιμέρους συγκρούσεις και δεν δημιουργούσε καμία ανάγκη για ένα πραγματικό σχέδιο περιφερειακής συνεργασίας.
Εσωτερική έκρηξη
Σήμερα το αποικιοκρατικό σύστημα κρατών στη Μέση Ανατολή φαίνεται να καταρρέει από μια εσωτερική έκρηξη, με την πλήρη κρατική κατάρρευση τόσο της Συρίας όσο και του Ιράκ και τη μετατροπή τους σε ενιαίο πεδίο σύγκρουσης τζιχαντιστικών καιι εθνοθρησκευτικών ομάδων και «υβριδικών» ημικρατικών οντοτήτων με σοβαρές συνέπειες για τη σταθερότητα του Λιβάνου, της Τουρκίας και της Ιορδανίας. Ένα σημαντικό μέρος των νέων που ανήκαν στις τάξεις των Αδελφών Μουσουλμάνων ή όμορων οργανώσεων είναι πιθανό να ενταχθούν ή να έχουν ήδη ενταχθεί σε τζιχαντιστικές οργανώσεις, απογοητευμένοι από την αποτυχία του ειρηνικού δρόμου προς την πολιτική και κοινωνική αλλαγή.
Χαρακτηριστικά, ενώ οι νέοι από 18-30 ετών αποτελούν περίπου το 40% του πληθυσμού της Τυνησίας, στις τελευταίες εκλογές ήταν μόλις το 5% των εκλογέων. Η τζιχαντιστική εκδοχή του πολιτικού Ισλάμ αποτελεί για ένα όχι ευκαταφρόνητο μέρος των σουνιτών μουσουλμάνων δύναμη διόρθωσης των κακώς κειμένων σε μια εποχή πολιτικού χάους. Σε μια εποχή δηλαδή όπου το παλαιό καταρρέει αλλά το νέο ή τα νέα παραδείγματα είτε δεν έχουν εμφανιστεί είτε ο λόγος τους είναι ακόμη συγκεχυμένος και ασυνάρτητος.
Δεν είναι τυχαίο που ο τζιχαντιστικός λόγος αντλεί σχήματα από μουσουλμάνους διανοητές της εποχής της μεγάλης μογγολικής εισβολής στη Μέση Ανατολή, της εποχής του χάους και της καταστροφής των μέχρι τότε κυρίαρχων κοινωνικοπολιτικών και πολιτιστικών δομών.
Η Ευρώπη, λοιπόν, στα πρόσωπα των χιλιάδων απελπισμένων προσφύγων αντιμετωπίζει και τα φαντάσματα ενός κόσμου δικού της, ενός αποικιακού κόσμου που καταρρέει και αντικαθίσταται από τεράστια πειραματικά εργαστήρια για τις νέες μορφές κράτους και πολιτικής - οικονομικής διεύθυνσης αλλά πιθανόν και για νέες μορφές αντίστασης όπως μας έδειξε ο κουρδικός αγώνας και η αυτοοργάνωση στο Κομπάνι. Τα πειραματόζωα που ξεφεύγουν από τη σφαγή αυτών των πειραμάτων αντιμετωπίζουν τα συρματοπλέγματα και την άγρια καταστολή στα ευρωπαϊκά σύνορα. Τα ευρωπαϊκά κράτη και ιδιαίτερα τα ισχυρότερα αισθάνονται ανασφαλή αφού αντιλαμβάνονται ότι αυτή η κατάρρευση τα αφορά, είναι μέρος της ταυτότητας τους και ότι κάθε πρόσφυγας φέρνει αυτή την κατάρρευση στις αποσκευές του.
* Ο Σωτήρης Ρούσσος είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και επιστημονικός υπεύθυνος του Κέντρου Μεσογειακών, Μεσανατολικών και Ισλαμικών Σπουδών (www.cemmis.edu.gr)
