ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΚΟΥΡΤΗ*
Την επόμενη Κυριακή 7.6.2015 διεξάγονται οι βουλευτικές εκλογές στη Τουρκία, στις οποίες το Κουρδικό είναι το διακύβευμα. Είτε θα αποτελέσει κεντρικό ζήτημα πολιτικών εξελίξεων στη χώρα είτε θα παραμένει στην αφάνεια ως χαρτί διαπραγμάτευσης του τουρκικού βαθέος κράτους σε ώρα ανάγκης.
Το τελευταίο διάστημα τα διεθνή ΜΜΕ στρέφουν τους προβολείς στο Κουρδικό ζήτημα. Η προηγούμενη φορά ήταν το 1999, με αφορμή τη σύλληψη του Οτσαλάν. Μετά τη σύλληψή του, η Ευρωπαϊκή Ένωση, στη διάρκεια της συνόδου κορυφής στο Ελσίνκι, αποφάσισε να δεσμεύσει τη Τουρκία, ως υποψήφια χώρα - μέλος, να σεβαστεί τα δικαιώματα των εθνικών - θρησκευτικών μειονοτήτων, αναλαμβάνοντας έτσι τις νομικές και πολιτικές της υποχρεώσεις - προϋποθέσεις (κριτήρια Κοπεγχάγης) πριν από την έναρξη των διαπραγματεύσεων. Μετά τη σημαντική αυτή σύνοδο, ήρθαν στο φως της δημοσιότητας, στον διεθνή χώρο, οι αγώνες των Κούρδων βουλευτών όπως η Λαϊλά Ζανά, προσελκύοντας το ενδιαφέρον των διεθνών οργανώσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων και του γυναικείου κινήματος.
Σήμερα, η κοινή γνώμη της Τουρκίας έχει συνειδητοποιήσει ότι δεν μπορεί να προχωρήσει η ένταξή της στην Ευρώπη χωρίς να προχωρήσει η επίλυση του Κουρδικού ζητήματος, το οποίο αφορά πληθυσμό που ξεπερνά τα είκοσι εκατομμύρια.
Το Κουρδιστάν υπέστη τον πρώτο διαμελισμό, σε δύο μέρη, το 1514 (Οθωμανικό και Ιρανικό). Η ήττα των Οθωμανών και οι υποσχέσεις των συμμαχικών δυνάμεων προς τους λαούς που ήταν υπό την οθωμανική κυριαρχία ενίσχυσαν την προσδοκία τους για την απόκτηση εθνικών δικαιωμάτων.
Τα 14 σημεία του τότε προέδρου της Αμερικής και η υπόσχεση του Οθωμανού σουλτάνου για αυτονομία των Κούρδων εντός του οθωμανικού κράτους, καθώς και οι πύρινοι λόγοι του Κεμάλ προς τους Κούρδους αποκαλώντας τους «αδέλφια στη θρησκεία, που οφείλουν να υπερασπιστούν από κοινού κατά του κατακτητή τα υπέρτατα αγαθά της πατρίδας και της θρησκείας», έμειναν λόγια κενά περιεχομένου.
Οι επιπτώσεις στο Κουρδικό κίνημα υπήρξαν καθοριστικές. Δημιουργήθηκαν τέσσερα ρεύματα:
* Το ρεύμα νέων διανοουμένων, που υποστήριζαν την ανεξαρτησία του Κουρδικού δράττοντας την ιστορική αυτή ευκαιρία.
* Το ρεύμα των Κούρδων οι οποίοι είχαν υψηλά αξιώματα στο οθωμανικό κράτος (υπάλληλοι, επιχειρηματίες), που υποστήριζαν την αυτονομία εντός του οθωμανικού κράτους.
* Το ρεύμα που ζητούσε να ιδρυθεί το κουρδικό κράτος υπό την κηδεμονία μίας από τις μεγάλες δυνάμεις, π.χ. Αγγλία. Στο ρεύμα αυτό συμμετείχαν γνωστά πρόσωπα, όπως ο Σερίφ Μπασά.
* Το ρεύμα που υποστήριζε την ίδρυση του κουρδικού κράτους υπό την κηδεμονία του Ιράν ή της Ρωσίας.
Η πορεία της νεότερης ιστορίας των Κούρδων σημαδεύτηκε από σειρά εξεγέρσεων:
Η μεγάλη εξέγερση το 1880, στην οποία έλαβαν μέρος περίπου 80.000 Κούρδοι πολεμιστές ζητώντας την ενοποίηση των δύο τμημάτων του Κουρδιστάν και την ανακήρυξη κουρδικού κράτους. Η εξέγερση στο Κότσγκιρι (1919-1921) καταστέλλεται με πρωτοφανή αγριότητα και επιβάλλεται ο πλήρης αποκλεισμός του Κουρδιστάν. Η εξέγερση το 1925 υπό του Σεΐχ Σαΐντ Πιράν. Η εξέγερση στην περιοχή Ντιρσίμ 1937-1938, που καταπνίγηκε με ομαδικές εκτελέσεις και σφαγή χιλιάδων πολιτικών - διανοουμένων, πυρπόληση χωριών, εκτοπίσεις πληθυσμών, εγκατάσταση Τούρκων εκ των βαλκανικών χωρών στις θέσεις τους. 1959-1965. Καταδίκη χιλιάδων Κούρδων πολιτικών και δημιουργία στρατοπέδων (δήθεν πρότυπα χωριά). Η "επιλεκτική" προβολή των ιστορικών γεγονότων στην Εγγύς Ανατολή από τον 18ο αιώνα παρουσιάζει κενό στην κατανόηση των διαστάσεων του Κουρδικού ζητήματος.
Το 1920 η Συνθήκη των Σεβρών αναγνωρίζει για πρώτη φορά τα εθνικά δικαιώματα των Κούρδων. Οι νίκες των Κεμαλιστών στη Μικρά Ασία, καθώς και η καλή σχέση τους με τους Μπολσεβίκους, ισχυροποιούν τον Κεμάλ, ο οποίος συγκροτεί ένα απολυταρχικό, εθνικιστικό, πολιτικό σύστημα πάνω στα συντρίμμια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με αρχές το «κράτος ενός έθνους, μιας γλώσσας, ενός ηγέτη». Ο ρόλος του στρατού ενισχύεται, ακόμη και σε θέματα εσωτερικής και εξωτερικής πολιτικής, μέσω της στρατιωτικής εφημερίδας "Varlik" από το 1923 ώς σήμερα. Μέσω του εντύπου αυτού υπογραμμίζεται ότι "δεν υπάρχει κουρδικό έθνος, οι Κούρδοι είναι Τούρκοι των Ορέων". Επίσης "οφείλουμε να τους αφομοιώσουμε ώστε οι μικροδιαφορές μας να εξαλειφθούν το συντομότερο".
Τα παραπάνω αντανακλώνται στο Σύνταγμα το 1924, το οποίο αρνείται την ύπαρξη των Κούρδων. Άρθρο 88: "Όλοι οι πολίτες της Τουρκίας είναι Τούρκοι". Άρθρο 2: "Επίσημη γλώσσα του κράτους είναι η τουρκική". Με τον τρόπο αυτό το καθεστώς επιχειρεί να ισοπεδώσει - εξαφανίσει τις περίπου 28 εθνικές και θρησκευτικές μειονότητες στην επικράτεια της Τουρκίας. Στο ίδιο πνεύμα κινήθηκαν οι αναθεωρήσεις του Συντάγματος το 1961 και το 1982. Ιδιαίτερα το 1982 (περίοδος χούντας του Εβρέν) με το Άρθρο 26 και 228 απαγορεύεται η χρήση άλλης γλώσσας πλην της τουρκικής, προφορικά ή γραπτά, στον δημόσιο τομέα. Η εφαρμογή των παραπάνω άρθρων οδήγησε σε διώξεις και φυλακίσεις χιλιάδων Κούρδων.
Η σπουδαιότητα του Κουρδικού ζητήματος στην Τουρκία καταδεικνύεται περίτρανα από το γεγονός ότι η ήττα του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος του Κεμάλ (1923-1950) αποδίδεται στην αποτυχία του να αφομοιώσει τους Κούρδους. Οι κατηγορίες της Τουρκίας εναντίον των Κούρδων αλλάζουν ανάλογα με τις επιδιώξεις της:
Το 1920 οι Κούρδοι ήταν «αναχρονιστές ως οπαδοί της αναβίωσης των Χαλιφάτων». Το 1940 έως το 1950 αποτελούσαν «κομμουνιστικό κίνδυνο». Το 1980 αντιμετωπίζονταν ως διαμελιστές. Από το 1990 έως σήμερα αντιμετωπίζονται ως "τρομοκράτες". Η αδυναμία των Κούρδων να έχουν μια χαρισματική, ενωτική ηγεσία, με ξεκάθαρους στόχους, αφήνει περιθώρια στην επιβολή των εθνικιστικών πολιτικών της Τουρκίας. Αξίζει να σημειώσουμε ότι στις 7.6.2015 διεξάγονται οι βουλευτικές εκλογές, κατά τις οποίες ο Ερντογάν προσδοκά να κερδίσει την πλειοψηφία των εδρών του κοινοβουλίου ώστε να συγκεντρώνει τις περισσότερες εξουσίες στον θεσμό του προέδρου.
Το HDP - Λαϊκό Δημοκρατικό Κόμμα (Κουρδικό) αγωνίζεται για τα αιτήματα του κουρδικού πληθυσμού, για ελευθερία, δημοκρατία, ειρήνη, ισότητα και ενάντια στην τυραννία του Ερντογάν. Ο τυχόν αποκλεισμός του HDP από την επόμενη Βουλή θα σημαίνει την περιθωριοποίηση και φίμωση των 25 εκατομμυρίων Κούρδων της Τουρκίας.
Στις 21.3.2013 ο Οτσαλάν, από τις φυλακές, κήρυξε μονομερή εκεχειρία διατάσσοντας τους αντάρτες του ΡΚΚ να εγκαταλείψουν την Τουρκία και να καταφύγουν στα βουνά του Κουρδιστάν του Ιράκ ώστε να ξεκινήσουν οι συνομιλίες του με τη κυβέρνηση του Ερντογάν. Στις 21.3.2015 ο Οτσαλάν καλεί τους οπαδούς του σε έκτακτο συνέδριο ώστε να αποφασίσουν την παράδοση των όπλων των Κούρδων μαχητών του ΡΚΚ και να ξεκινήσουν την εφαρμογή των 10 σημείων του Οδικού Χάρτη, στον οποίο έχουν καταλήξει οι συνομιλίες των δύο χρόνων. Οι "προκλήσεις" του Οδικού Χάρτη, και προς τις δύο πλευρές, είναι πολλές και σύνθετες:
* Η Τουρκία είναι έτοιμη πραγματικά να παραχωρήσει εθνικά δικαιώματα στους Κούρδους, π.χ. αυτονομία;
* Θα γίνει αποδεκτή η αποκέντρωση των εξουσιών του προέδρου προς την περιφέρεια (κουρδικές περιοχές);
* Οι μαχητές του ΡΚΚ (Garila) είναι διατεθειμένοι να παραδώσουν τα όπλα, να παραμερίσουν πολύχρονες θυσίες και απώλειες 45.000 ζωών, ισοπέδωση 6.000 χωριών, κωμοπόλεων, διάλυση του κοινωνικού, δημογραφικού, οικονομικού ιστού του Κουρδιστάν της Τουρκίας;
* Δέχονται οι οπαδοί και οι μαχητές του ΡΚΚ το δικαίωμα της αυτονομίας ως ελάχιστη διεκδίκηση;
Το Ρεπουμπλικανικό Κόμμα της Τουρκίας χαρακτηρίζει τις διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης με το ΡΚΚ ως προεκλογικό πυροτέχνημα, ενώ το εθνικιστικό κόμμα τις θεωρεί ως πρώτο βήμα για τον διαμελισμό της χώρας.
Η διασφάλιση, πολιτικά και νομικά, και η υλοποίηση του Οδικού Χάρτη μεταξύ των δυο ισχυρών ανδρών, Ερντογάν - Οτσαλάν, θα πρέπει να κατοχυρωθεί με τη συμμετοχή άλλων κόμματων των Κούρδων και των Τούρκων, αλλά και παρατηρητών από τις ΗΠΑ και Ευρώπη.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι το εξής:
Μήπως η τακτική του Ερντογάν εντάσσεται σε μια ευρύτερη στρατηγική της Άγκυρας να συσπειρώσει και να ενισχύσει το εσωτερικό της χώρας, ενδυναμώνοντας τον γεωστρατηγικό της ρόλο ως περιφερειακής δύναμης, αποδυναμώνοντας τη νέα δυναμική του κουρδικού κινήματος (Ιράκ - Συρία), ενώ, παράλληλα, "εξωραΐζει" το δημοκρατικό της προσωπείο προς το εξωτερικό;
Κατά την αντίληψη μου, η Τουρκία θα πρέπει να υπερβεί τις αγκυλώσεις του παρελθόντος της ώστε να μπει στην τροχιά του πολιτισμένου δημοκρατικού κόσμου.
* Ο Θανάσης Κούρτης είναι υπεύθυνος Τομέα Μέσης Ανατολής και Μεσογείου του Τμήματος Διεθνών Σχέσεων και Θεμάτων Ειρήνης του ΣΥΡΙΖΑ
