Η Ευρασιατική Οικονομική Ένωση αποτελεί μία νέα ενοποίηση στον παγκόσμιο χάρτη. Από τη μία πλευρά, αυτή η διαδικασία μόνο ευφορία πρέπει να προκαλεί. Εντούτοις, υπό το φως των τελευταίων πολιτικών γεγονότων, οι απόπειρες των μετασοβιετικών κρατών να διακηρύξουν την ενότητά τους αντιμετωπίζονται με επιφυλακτικότητα από όλους, συμπεριλαμβανομένου του πληθυσμού των ίδιων των κρατών. Χωρίς να θέλουν να υπεισέλθουν σε λεπτομέρειες και σε διπλωματικά τεχνάσματα, αντλώντας δε πληροφορίες από κάθε ιδιόμορφη και όχι πάντα αντικειμενική πηγή, οι πολέμιοι της ενσωμάτωσης περιγράφουν ένα δραματικό σενάριο περί αναγέννησης της ολοκληρωτικής ΕΣΣΔ με τους πύργους των στρατοπέδων και τα γκουλάγκ για το σύνολο του πληθυσμού. Ένα σενάριο που αξίζει να σημειώσουμε ότι αποβαίνει πολύ ωφέλιμο για όσους μία παρόμοια στρατηγική συνεργασία συνιστά απειλή για τα μονοπωλιακά τους συμφέροντα.
Οι τρόποι αντίθεσης προς τις μορφές ενοποίησης έχουν ήδη αποτελέσει αντικείμενο επεξεργασίας. Καλύτερη δε σε αυτήν την περίπτωση θεωρείται η διαμαρτυρία εντός των ίδιων των κρατών - μελών. Κατά κανόνα, οι απλοί πολίτες συγχέουν την απώλεια της κρατικής κυριαρχίας με την ολική εξάρτηση από τη Ρωσία. Καθ' όσον αυτού του τύπου οι εκδηλώσεις ανταποκρίνονται (ή ακριβέστερα, δεν ανταποκρίνονται) στην πραγματικότητα, ορισμένα συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν από τα λόγια ενός εκ των κυρίων πρωτεργατών της ΕΟΕ, του προέδρου του Καζακστάν Νουρσουλτάν Ναζαρμπάγεφ. Κατά τη διάρκεια διάλεξής του στο Ανθρωπιστικό Πανεπιστήμιο Λομονόσωφ της Μόσχας, υπενθύμισε ότι πριν από 20 χρόνια μέσα στις ίδιες αίθουσες παρουσιάστηκε για πρώτη φορά από εκείνον η ιδέα της Ευρασιατικής Οικονομικής Ένωσης.
«Η σύλληψή της βασιζόταν στην ειλικρίνεια, η οποία ήταν μοναδικά προσιτή και κατανοητή για όλους τους πολίτες των χωρών μας», παρατήρησε ο κ. Ναζαρμπάγεφ. «Η κοινή ιστορία, η αμοιβαία οικονομική έλξη, η στενή σχέση πολιτιστικών ανταλλαγών και η εγγύτητα των προσπαθειών των ανθρώπων παρέχουν στους λαούς μας τη δυνατότητα να οικοδομήσουν έναν νέο τύπο πολύπλευρων διακρατικών σχέσεων. Ήμουν και θα παραμείνω ένθερμος υποστηρικτής της ιδέας ότι η Ευρασιατική Ένωση είναι δυνατή μόνο στη βάση των αρχών του εθελοντισμού, της ισονομίας, της αμοιβαίας ωφέλειας και του συνυπολογισμού των πραγματικών συμφερόντων κάθε κράτους - μέλους. Αυτή η πρωτοβουλία έγινε η αφετηρία μίας νέας ιστορικής διαδικασίας, την οποία σήμερα αποκαλούν ευρασιατική ενσωμάτωση».
Η εν λόγω δήλωση τουλάχιστον αμφισβητεί την εκδοχή περί αναβίωσης της ΕΣΣΔ και καταδεικνύει πως η ένωση είναι δυνατή αποκλειστικά μεταξύ ισότιμων και ανεξάρτητων κρατών. Ο ηγέτης του Καζακστάν δεν κάνει καμία σκέψη να ενεργήσει εις βάρος της κυριαρχίας του κράτους του.
Πριν από 20 χρόνια, η πρωτοβουλία του Ναζαρμπάγεφ δεν βρήκε μεγάλη απήχηση μεταξύ των ομολόγων του στις χώρες της ΚΑΚ. Όπως όμως κατέδειξαν οι μετέπειτα εξελίξεις, τα τελευταία χρόνια δημιουργήθηκε μια πλειάδα ανθρωπιστικών, πολιτικών και οικονομικών πεδίων ενοποίησης. Αυτά είναι η Ευρασιατική Τράπεζα Ανάπτυξης, το Ευρασιατικό Επιχειρηματικό Συμβούλιο, το Ευρασιατικό Φόρουμ για τα ΜΜΕ, η Ευρασιατική Ένωση Πανεπιστημίων και πολλά άλλα.
Η ευρασιατική ενοποίηση μόνο ωφέλιμη απέβη για τους πληθυσμούς των συνεργαζόμενων κρατών: αυξήθηκε η κυκλοφορία των εμπορευμάτων μεταξύ των κρατών, μειώθηκαν οι τελωνειακοί φραγμοί, κατέστη εφικτή η σύσταση κοινών επιχειρήσεων και η συνεργασία σε σειρά από τομείς, εκκινώντας από εκείνους της εκπαίδευσης, της επαγγελματικής αποκατάστασης κ.ά. Σε πολλά σημεία έχουν επιλυθεί τα ζητήματα ασφάλειας της περιοχής.
Ξεχωριστής αναφοράς χρήζουν οι οικονομικές επιτυχίες: ο συνολικός όγκος των οικονομιών μόνο των πλέον ενεργών κρατών - μελών (της Λευκορωσίας, του Καζακστάν και της Ρωσίας) είναι 2,2 τρισεκατομμύρια δολάρια. Ο συνολικός όγκος της βιομηχανικής παραγωγής των τριών χωρών έφτασε σχεδόν το 1,5 τρισεκατομμύριο δολάρια. Η προσδοκώμενη απόδοση της ενσωμάτωσης με τη μορφή της αύξησης του συνολικού ΑΕΠ μπορεί κατά το έτος 2030 να φτάσει τα 90 εκατομμύρια δολάρια.
«Όταν μιλάμε σήμερα για την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση, ορισμένοι ειδικοί και πολιτικοί προκαλούν σύγχυση στην παγκόσμια κοινή γνώμη με τη μυθικών διαστάσεων 'μετενσάρκωση' της Σοβιετικής Ένωσης», σημείωσε ο ηγέτης του Καζακστάν, όχι δίχως ειρωνεία. «Θεωρώ ότι οι σχετικές συλλογιστικές απέχουν από την πραγματικότητα και είναι ανυπόστατες. Σήμερα απλώς δεν υπάρχει θεσμική βάση για επανενσωμάτωση κατά το σοβιετικό πρότυπο. Όλα αυτά ανήκουν οριστικά και αμετάκλητα στην ιστορία. Οι λαοί του μετασοβιετικού χώρου οικοδόμησαν τα δικά τους κράτη. Το σημερινό σύστημα ιδιοκτησίας, η κοινωνική διάρθρωση και το οικονομικό σύστημα των κοινωνιών μας είναι πολύ πιο μπροστά από τα αντίστοιχα απαρχαιωμένα σοβιετικά. Και σε αυτό το σημείο οι απόψεις μας ταυτίζονται με εκείνες των ηγεσιών της Ρωσίας και της Λευκορωσίας».
Το νέο ορόσημο στην πορεία της ευρασιατικής ενοποίησης πρόκειται να είναι η μελλοντική υπογραφή της ιδρυτικής σύμβασης για την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση. Σειρά διμερών και τριμερών συναντήσεων των ηγετών των κρατών - μελών, που πραγματοποιήθηκαν στα τέλη Απριλίου, καθώς και η τακτική σύνοδος του Ανώτατου Ευρασιατικού Οικονομικού Συμβουλίου στο Μινσκ καταδεικνύουν ότι οι διαπραγματεύσεις διεξάγονται σε πλήρη κλίμακα και σε όλα τα επίπεδα.
Όπως σημείωσε ο πρόεδρος της Ρωσικής Ομοσπονδίας Βλαντίμιρ Πούτιν, τα προηγούμενα χρόνια έγινε τεράστια δουλειά από όλους τους συμμετέχοντες «για τη δημιουργία της πλέον προχωρημένης ενσωμάτωσης στον μετασοβιετικό χώρο».
«Η τελωνειακή ένωση που δημιουργήσαμε λειτουργεί και παρέχει πραγματικά οφέλη», θεωρεί ο Ρώσος ηγέτης. «Αυτό το παρατηρούμε στα οικονομικά αποτελέσματα των χωρών μας. Πρόκειται για κάτι απόλυτα προφανές. Μπορούμε όμως να κάνουμε ακόμη ένα βήμα, για το οποίο έχουμε συμφωνήσει, ένα βήμα προς την εμβάθυνση της αλληλενέργειάς μας, να επεκτείνουμε τη συνεργασία μας σε υψηλότερο επίπεδο».
Η πραγματική, επίσημη και εγγράφως επικυρωμένη ίδρυση της ΕΟΕ θα επιτρέψει, κατά την άποψη του επικεφαλής της Ρωσικής Ομοσπονδίας, στα κράτη - μέλη να αυξήσουν την ανταγωνιστικότητα των οικονομιών τους, να τις καταστήσουν περισσότερο αποδοτικές και να προσελκύσουν επενδύσεις από το εσωτερικό και το εξωτερικό.
«Υπάρχουν, βεβαίως, ορισμένα ζητήματα τα οποία δεν έχουν ακόμη αποτελέσει αντικείμενο επεξεργασίας σε εξειδικευμένο επίπεδο», σημειώνει ο κ. Πούτιν. «Για την ακρίβεια, αυτός είναι και ο λόγος της συνάντησής μας. Θα συμφωνήσω όμως μαζί σας, αξιότιμοι συνάδελφοι, πως μπορούμε πάντοτε να εργαστούμε επιπρόσθετα πάνω σε αυτά και να εντοπίσουμε σημεία τα οποία θα είναι αποδεκτά για όλους».
Τα τελευταία όμως θα πρέπει να αναζητηθούν. Στη δεδομένη χρονική συγκυρία, το δυσκολότερο και αρρύθμιστο ζήτημα ήταν το λευκορωσικό. Έτσι, σύμφωνα με τη γνώμη του προέδρου της Λευκορωσίας Αλεξάντερ Λουκασένκο, η Ευρασιατική Ένωση πρέπει να διαμορφωθεί στη βάση της απουσίας εξαιρέσεων και περιορισμών στο κοινό εμπόριο, συμπεριλαμβανομένου του πετρελαίου. Η Αστάνα και η Μόσχα δεν συμμερίζονται την άποψη αυτή.
«Έχει σχηματιστεί ένας κύκλος θεμάτων, για τα οποία διίστανται οι απόψεις και ο αριθμός τους προκαλεί ανησυχίες», παρατηρεί ο Λευκορώσος ηγέτης. «Μας προτείνουν να αφήσουμε ανεπίλυτα τα προβλήματα που θα έπρεπε να έχουν λυθεί στο προηγούμενο στάδιο».
Από τη μία πλευρά, παρόμοιες δηλώσεις μαρτυρούν ότι η διαδικασία ενοποίησης δεν προχωρά στον επιθυμητά ομαλό βαθμό, από την άλλη ότι δεν πρόκειται για επιβολή εκ μέρους της Ρωσίας και ότι κατά τη σύναψη των συμφωνιών λαμβάνονται υπόψη τα συμφέροντα όλων των εταίρων της μελλοντικής ένωσης. Εντούτοις, τα μέρη υπολογίζουν ότι θα κατορθώσουν να επιτύχουν έναν συμβιβασμό ως προς τις πλευρές της σύμβασης για την Ευρασιατική Οικονομική Ένωση, οι οποίες ακόμη δεν έχουν αποτελέσει αντικείμενο συμφωνίας.
