Η παράσταση Εκτός Εαυτού σε κείμενο Μαρίας Γιαγιάννου και σκηνοθεσία Κωστή Γιανναράκου, που φιλοξενείται από τις 23 Οκτώβρη στο Θέατρο του Νέου Κόσμου, μας εισάγει στο ιδιαίτερο σύμπαν ενός μουσείου φυσικής ιστορίας, όπου παρακολουθούμε την προνομιακή συνομιλία μεταξύ των δύο πιο δραστήριων «εκθεμάτων» του: της διευθύντριας και του φύλακα. Το εγχείρημα της απόδρασης από τα στερεότυπα που απορρέουν από κυρίαρχο καθεστώς φύλου, η ανατροπή των αναμενόμενων ρόλων μέσα από την αγνόηση κοινωνικών, γεωγραφικών ή ακόμη και χρονικών περιορισμών έχουν κεντρικό ρόλο στην ιστορία που μας αφηγούνται οι δύο ήρωες. Η συγγραφέας του έργου, Μαρία Γιαγιάννου, το οποίο κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Σμίλη, μας εξηγεί τους λόγους και τις αφορμές που την ώθησαν να γράψει αυτή την καθημερινή ιστορία διαπροσωπικών αποχωρήσεων και επιστροφών.
Επιμέλεια - συνέντευξη: Αλίκη Κοσυφολόγου
* Μου έχεις αναφέρει το ενδιαφέρον σου για το «νέο ελληνικό έργο». Πώς θα περιέγραφες το εγχείρημα της συγγραφής ενός νέου θεατρικού έργου στη σημερινή συγκυρία που, αναμφίβολα, προσφέρει εκατοντάδες και μάλλον αντιφατικά ερεθίσματα;
Η συγκυρία, εκτός από δυσχερής και αντιφατική, είναι επιπλέον και καπελωτική. Σε κάθε ιδιοσυγκρασία, σε κάθε ιδιαίτερη προσωπικότητα, η εποχή φοράει το ίδιο καπέλο, χωρίς διαφοροποίηση στο μέγεθος και το στιλ. Πρόκειται για ένα βαρύ καπέλο-Λεβιάθαν, στο σχήμα της τερατώδους οικονομικοπολιτικής συγκυρίας, το οποίο εξαναγκάζει όσους το φορούν να δώσουν στο κεφάλι τους το αντίστοιχο σχήμα. Το «νέο ελληνικό έργο» και εν γένει η νέα ελληνική σκέψη απειλούνται από το καπέλωμα της έμπνευσης και από τον κίνδυνο το καλλιτεχνικό όραμα να αποτυπώνει μόνο την επικαιρότητα ή τη γενικευμένη κατάθλιψη. Η πολιτική ίσως να επιτάσσει και εν θερμώ αποφάσεις, όμως κάθε τέχνη, κατά τη γνώμη μου, θέλει ψυχραιμία. Ζητάει τον χρόνο σου (ως δημιουργού και ως αποδέκτη) όταν όλα γύρω σού φωνάζουν ότι βιάζεσαι.
Το εγχείρημα της συγγραφής ενός πρωτότυπου ελληνικού έργου (δηλαδή όχι διασκευής ή συρραφής άλλων κειμένων) είναι δύσκολο, στον βαθμό που πρέπει να αντιμετωπίσει κανείς χωρίς βοήθημα το περιβόητο λευκό της κενής σελίδας (έστω του word), αφού χωνέψει καλά τις επιρροές του, οι οποίες ούτως ή άλλως -και καλώς- θα υπάρχουν και δεν θα διστάσουν να κάνουν την εμφάνισή τους. Επιπλέον, από τη μικρή μου εμπειρία, για να γράψεις θέατρο, πρέπει να βγεις έξω από το κεφάλι σου (πολύ περισσότερο απ' όσο στην πεζογραφία), να υπολογίσεις με διπλή μέριμνα τον αντίκτυπο, στους ηθοποιούς και στους θεατές. Πολλοί παράγοντες προς στάθμιση, για τη νέα θεατρική πιλοποιΐα!
* Τι σημαίνει «Εκτός εαυτού»; Αναφέρεσαι σε μία ψυχολογική κατάσταση ή πρόκειται για ένα σχήμα λόγου που σηματοδοτεί την αφετηρία μιας σειράς πολυεπίπεδων ρήξεων;
Και τα δύο, βεβαίως. Αντιλαμβάνομαι τον «εαυτό» ως μια άκρως αντιφατική έννοια και έτσι προσπαθώ να την προσεγγίσω στο έργο. Όσο παράδοξο κι αν ακούγεται, η περιοχή του Εαυτού είναι εναλλάξ (ή ακόμα χειρότερα: ταυτόχρονα) ένα σιδερόφραχτο κελί και ένας τόπος άγριας ελευθερίας. Στο συγκεκριμένο έργο οι χαρακτήρες, η διευθύντρια ενός μουσείου φυσικής ιστορίας και ο νυχτοφύλακάς του, ενσαρκώνουν κυριολεκτικά το μεταφορικό σχήμα λόγου «εκτός εαυτού». Μια κοινότοπη έκφραση, που δηλώνει την αγανάκτηση σε βαθμό απώλειας του αυτοελέγχου, γίνεται εδώ ένα σημείο αναφοράς για να αρχίσουν να διερευνούν τα όριά τους και το περίγραμμα της μουσειακής τους οικίας, ενώ παράλληλα κάνουν και τις πονηριές τους. Ξεφλουδίζοντας τους τοίχους, ανακαλύπτουν τον μπορχεσιανό εγκιβωτισμό τους, απόδραση μέσα στην απόδραση μέσα στην απόδραση και νάσου την η ανθρώπινη κωμωδία...
* Διαβάζω κάπου για το έργο ότι οι δύο ήρωες μπλέκονται σ' ένα «παιχνίδι απόδρασης» που καταργεί τη διαχωριστική γραμμή ανάμεσα στα φύλα. Αν δεχτούμε αυτή τη διατύπωση, θα μπορούσαμε να πούμε ότι η «απόδραση» αναφέρεται στα στερεότυπα που απορρέουν από το κυρίαρχο καθεστώς φύλου;
Φυσικά και πρόκειται για μια ιστορία σύγκρουσης στερεοτύπων. Εντυπωσιακό είναι το γεγονός ότι η απόδραση από το στερεότυπο σε φέρνει αντιμέτωπο/η με ένα νέο στερεότυπο. Φαίνεται ότι οι άνθρωποι έχουμε ανάγκη να στερεοποιήσουμε τον τύπο μας, για να μην καταρρεύσουμε εκτός περιγράμματος. Όταν οι ήρωες αποδρούν «εκτός φύλου», μπορεί κάλλιστα να βρεθούν «εντός εαυτού». Αλλά ένας εαυτός άφυλος ή πολύφυλος, γυμνός, ενστικτώδης, αταξινόμητος, μπερδεμένος, χωρίς τέλος και αρχή είναι τρομακτικός και μη διαχειρίσιμος. Ακόμη και το στερεότυπο δείχνει καλύτερο από την έλλειψη ταυτότητας. Παίζει και ο έρωτας τον ρόλο του στο έργο (ως προς τη διαμόρφωση του έμφυλου στερεοτύπου), αλλά έχει ρόλο κομπάρσου.
* Γιατί επέλεξες να μεταφέρεις τη δράση σε ένα μουσείο φυσικής ιστορίας;
Όταν σε νεαρή ηλικία πρωτοείδα ταριχευμένο ζώο, παραξενεύτηκα πολύ, κυρίως με το άλλο, το ανθρώπινο ζώο. Η θέση των ζώων εν γένει σε βοηθάει να καταλάβεις τη φύση του ανθρώπου. Ένα μουσείο φυσικής ιστορίας θεώρησα πως είναι το τέλειο δραματουργικό σημείο για να μιλήσουμε για την τάση μας να τακτοποιούμε το χάος, να ταξινομούμε τα είδη και -γιατί όχι;- τα κοινωνικά χαρακτηριστικά που έχουμε κατακτήσει: Λαδοπτέρυγας, Μακρόπους ρούφους, Γυναίκα, Άνδρας, Πτεριδόφυτο, Διευθυντής, Κολεόπτερο, Υπάλληλος. Το μουσείο φυσικής ιστορίας μού έδωσε την ευκαιρία να συμβολοποιήσω πολλαπλώς το περιβάλλον και ο σκηνοθέτης Γιώργος Γιανναράκος στήριξε τους (φαλλικούς ιδίως) συμβολισμούς με ιδιαίτερο χιούμορ.
Στο δικό μας μουσείο τα ζώα και τα πτηνά πάγωσαν σε μεταλλικές μορφές (έξοχες ευφάνταστες κατασκευές του Ιβάν Παπαδόπουλου) για να πλαισιώσουν τη διευθύντρια και τον νυχτοφύλακα. Πιστεύω ότι κάτι προσπαθούν να τους πουν, αλλά οι δυο τους παραείναι απορροφημένοι στο παιχνίδι για ν' ακούσουν. Οι ίδιες οι ενέργειές τους είναι στην πραγματικότητα μουσειακές. Η Μαρβίνα Πιτυχούτη και ο Αποστόλης Κουτσιανικούλης υποδύονται δυο πολύ ζωηρά εκθέματα.
* Ένα στοιχείο κοινό των δύο πρωταγωνιστών του έργου είναι ότι είναι εργαζόμενοι στο μουσείο, όμως, ειδικά στην περίπτωση της γυναίκας, αυτό διαρκώς τίθεται υπό αμφισβήτηση. Αυτή η ρευστή τρόπον τινά ταυτότητα είναι στοιχείο της νέας κατάστασης που διαμορφώνεται. Ποια είναι η γνώμη σου;
Η εργασιακή ταυτότητα στον τόπο μας είναι πιο ρευστή από ποτέ. Για τις γυναίκες ακόμα περισσότερο. Είναι ακατόρθωτο να αυτοπραγματωθεί κανείς μέσω της θέσης του σε κάποιο επάγγελμα, όταν το επάγγελμά του δεν έχει καν χώρο γι' αυτόν. Η ανεργία τον πετάει εκτός (κι αν τον κρατήσει εντός, δεν του αφήνει περιθώριο για προσωπική ανάπτυξη), του στερεί, πέραν της οικονομικής, και την ψυχική ευστάθεια. Το συγκεκριμένο έργο βέβαια, που μου δίνετε τη χαρά να κουβεντιάσω, είναι κρυφομηδενιστικό κατά βάση. Ενώ θίγεται το ζήτημα της εκμετάλλευσης του υπαλλήλου από τον εργοδότη, θίγεται και το αντίστροφο κι έτσι το πράγμα δεν αργεί να μας αποκαλύψει τις αληθινές του παραμέτρους, που αξιώνουν να αγγίξουν ανθρωπολογικές σταθερές (τις οποίες τόσοι και τόσοι έχουν πραγματευθεί στην ιστορία της λογοτεχνίας), σταθερές που σχετίζονται με τη θέληση για δύναμη και με την πανίσχυρη λίμπιντο. Υπάρχει κάτι που συμπλέκεται με τις τρέχουσες κοινωνικοπολιτικές αλήθειες κι αυτό είναι η ισόβια προσπάθεια του καθενός, καθώς αντιστέκεται στη φθορά, να μάθει ποιος είναι. Ή, με άλλα λόγια, όπως λέει η γυναίκα του έργου, «όταν έφτιαξα τον ρόλο μου, άφησα πολλά απέξω».
Info
«Εκτός εαυτού» (έως 09.01.14)
στο Θέατρο του Νέου Κόσμου (δώμα),
κάθε Τετάρτη και Πέμπτη, στις 9.15 μ.μ.
Παραγωγή της ομάδας Αν-Κι.
Πρωταγωνιστούν: Μαρβίνα Πιτυχούτη, Αποστόλης Κουτσιανικούλης
Κείμενο: Μαρία Γιαγιάννου
Σκηνοθεσία: Γιώργος Γιανναράκος
Βοηθός σκηνοθέτη: Πένυ Ζήση
Μουσική live: Κώστας Γ.
Εικαστική εγκατάσταση: Ιβάν Παπαδόπουλος
Κίνηση: Δήμος Αμπράζης
Κοστούμια: Νίκη Ψυχογιού
Φωτογραφίες: Θοδωρής Σταμπέλος
Κρατήσεις: 210 9212900, Viva.gr 11876, Παπασωτηρίου, Seven Spots
