Του Gideon Rachman
Η απόπειρα ορισμένων Βρετανών αξιωματούχων να λανσάρουν ως «Αυτοκρατορία 2.0» τις προσπάθειές τους για υπογραφή νέων εμπορικών συμφωνιών με τις χώρες της Κοινοπολιτείας υπήρξε ατυχής. Η φράση ήταν ένα αστείο του γραφείου, αλλά τη χρησιμοποίησαν οι επικριτές του Brexit για να επιχειρηματολογήσουν ότι η ιδέα της εξόδου από την Ε.Ε. εμφορείται από νοσταλγία για την αυτοκρατορία.
Μου φαίνεται ότι πρόκειται για μια σοβαρή παρανόηση για τη σχέση της Βρετανίας με το παρελθόν της. Οι Βρετανοί δεν έχουν εμμονή με την αυτοκρατορία, αλλά έχουν αποθέσει την εμπειρία του ιμπεριαλισμού σε μια «τρύπα της μνήμης» σαν εκείνη του Τζορτζ Όργουελ (ΣτΜ: μηχανισμός για τη συστηματική παραποίηση της Ιστορίας, όπως το υπουργείο Αλήθειας στο μυθιστόρημα «1984» του Βρετανού συγγραφέα). Οι περισσότεροι Βρετανοί, ανάμεσά τους πολιτικοί ηγέτες, προφανώς αγνοούν την ιμπεριαλιστική ιστορία της χώρας.
Αυτή η αμνησία για τον ιμπεριαλισμό έχει ωστόσο σημαντική σχέση με το Brexit. Σημαίνει ότι ηγετικά στελέχη της εκστρατείας για το Brexit και υποστηρικτές της «Παγκόσμιας Βρετανίας» αντιλαμβάνονται λανθασμένα το παρελθόν, με επικίνδυνες συνέπειες στο μέλλον. Μιλούν με θέρμη για την επιστροφή της Βρετανίας στην ιστορική αποστολή του «μεγάλου εμπορικού έθνους», ενώ στην πραγματικότητα ήταν ένα μεγάλο ιμπεριαλιστικό έθνος. Αυτή η σημαντική διαφορά δημιουργεί υπερβολική εμπιστοσύνη για την ευκολία με την οποία θα δημιουργηθεί ξανά ένα παγκόσμιο εμπορικό πεπρωμένο σε έναν κόσμο όπου η Βρετανία δεν κυριαρχεί πλέον στις θάλασσες.
Στην εποχή του ιμπεριαλισμού, η Βρετανία συνήθιζε να ανοίγει με κανονιές τον δρόμο της στις παγκόσμιες αγορές. Η Εταιρεία των Ανατολικών Ινδιών έκανε πόλεμο όταν απειλήθηκαν τα εμπορικά προνόμιά της και επέκτεινε την κυριαρχία της σχεδόν σε όλη την Ινδία. Όταν η Κίνα επιχείρησε να σταματήσει το εμπόριο του οπίου τον 19ο αιώνα, η Βρετανία έκανε ξανά πόλεμο, βύθισε τον κινεζικό στόλο και εξανάγκασε τη δυναστεία Τσινγκ να της παραχωρήσει το Χονγκ Κονγκ.
Η άγνοια που έχουν οι Βρετανοί για το ιμπεριαλιστικό παρελθόν τους φανερώνεται σε ένα απόσπασμα της αυτοβιογραφίας του Τόνι Μπλερ. Ο πρώην πρωθυπουργός γράφει ότι όταν το Ηνωμένο Βασίλειο επέστρεψε το Χονγκ Κονγκ στην Κίνα το 1997, ο τότε πρόεδρος της Κίνας Ζιανγκ Ζεμίν του είπε πως είναι πλέον καιρός οι δύο χώρες να αφήσουν πίσω τους το παρελθόν. Ο κύριος Μπλερ παραδέχεται ότι: «Είχα, τότε, μόνο μια αμυδρά και θολή αντίληψη για εκείνο το παρελθόν». Η βρετανική ελίτ ίσως να έχει ξεχάσει το δικό της ιμπεριαλιστικό παρελθόν αλλά οι χώρες τις οποίες θεωρεί ζωτικής σημασίας η Βρετανία για το εμπορικό μέλλον της δεν το έχουν ξεχάσει.
Ο Σάσι Ταρούρ, επικεφαλής της Επιτροπής Εξωτερικών Σχέσεων του ινδικού Κοινοβουλίου, δημοσίευσε πρόσφατα έναν σκληρό απολογισμό της βρετανικής ιμπεριαλιστικής κυριαρχίας στην Ινδία (Inglorious Empire). Θα έπρεπε να διαβάσουν αυτό το βιβλίο εκείνοι οι Βρετανοί που μιλούν με σιγουριά για τους «ιστορικούς και πολιτιστικούς δεσμούς» της Βρετανίας με την Ινδία που θα κάνουν ευκολότερη την επίτευξη μιας μεγάλης, νέας εμπορικής συμφωνίας. Θα τους βοηθούσε να δουν τον κόσμο μέσα από τα μάτια των αναδυόμενων οικονομικών υπερδυνάμεων του 21ου αιώνα -της Ινδίας και της Κίνας-, χωρών που ήταν κάποτε αποικίες ή είχαν νικηθεί από τη Βρετανία και διατηρούν ανάμεικτα αισθήματα απέναντι στο Ηνωμένο Βασίλειο.
Η βρετανική ασάφεια για το ιμπεριαλιστικό παρελθόν της χώρας αντικατοπτρίζεται στη διδασκαλία της ιστορίας στα σχολεία και τα πανεπιστήμια. Το κλασσικό πρόγραμμα σπουδών δίνει έμφαση στην πολιτική Ιστορία της Βρετανίας και στην ανάπτυξη της κοινοβουλευτικής Δημοκρατίας. Όσον αφορά τις σχέσεις της Βρετανίας με τον υπόλοιπο κόσμο, οι σπουδαστές μαθαίνουν για τους πολέμους εναντίον του Ναπολέοντα και του Χίτλερ, αλλά πολύ λίγα για την αυτοκρατορία.
Για έναν ιστορικό από τον Άρη, το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της νεότερης βρετανικής Ιστορίας θα ήταν βέβαια η δημιουργία μιας τεράστιας, παγκόσμιας αυτοκρατορίας. Αλλά για τους ίδιους τους Βρετανούς, το εθνικό ιστορικό αφήγημα με επίκεντρο τον πόλεμο κατά των ναζί -και όχι η αυτοκρατορία- έχει νόημα από ψυχολογική σκοπιά. Επέτρεψε στη Βρετανία να καλλιεργήσει για τον εαυτό της την εικόνα του υπέρμαχου της ελευθερίας αντί του ιμπεριαλιστή καταπιεστή. Βοήθησε σε αυτό επίσης το γεγονός ότι συνέπεσαν, λίγο ώς πολύ, η νίκη στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και η απώλεια της αυτοκρατορίας. Όλοι οι διαμορφωτές της κοινής γνώμης έχουν καταγράψει στη μνήμη τους το 1945 σαν τη χρονιά της νίκης στην Ευρώπη. Λίγοι θα μπορούσαν να αναφέρουν το 1947 ως τη χρονιά της ανεξαρτησίας της Ινδίας.
Η νίκη στους δύο παγκόσμιους πολέμους παγίωσε επίσης τον ρόλο του Κοινοβουλίου σαν σύμβολο του έθνους και της ελευθερίας. Από τη Βουλή των Κοινοτήτων ο Ουίνστον Τσόρτσιλ είχε διακηρύξει «θα τους πολεμήσουμε στις ακτές». Η βρετανική ελίτ τιμά την ιστορία του Κοινοβουλίου στη διαμόρφωση της χώρας στο εσωτερικό: ο Όλιβερ Κρόμγουελ, ο Ουίλιαμ Γκλάντστοουν, οι μεγάλες Πράξεις για τη μεταρρύθμιση κ.λπ. Το πνευματικό αποτύπωμα όλων αυτών στους σύγχρονους Βρετανούς πολιτικούς αντικατοπτρίζεται στην απόφαση να ονομαστεί “Πράξη της Μεγάλης Ανάκλησης” το νομοσχέδιο για την έξοδο της Βρετανίας από την Ε.Ε., σε μια προφανή αναφορά στην Πράξη της Μεγάλης Μεταρρύθμισης του 1832.
Αν η πρωθυπουργός Τερέζα Μέι θέλει αληθινά να δημιουργήσει ένα μέλλον για μια «παγκόσμια Βρετανία», θα μπορούσε ίσως να σκεφτεί να αλλάξει το είδος της Ιστορίας που διδάσκεται στους πολίτες της. Θα βοηθούσε αν οι μελλοντικοί πολιτικοί της Βρετανίας κατανοούσαν τη σημασία όχι μόνο του 1939, της χρονιάς που ξέσπασε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, αλλά και του 1839, της χρονιάς που ξέσπασε ο πρώτος πόλεμος του οπίου.
Θα ήταν όμως άδικο αν λέγαμε ότι το βρετανικό κατεστημένο έχει ξεχάσει παντελώς τους δημιουργούς της μεγάλης αυτοκρατορίας. Ο Πάλμερστον, ο οποίος ήταν πρωθυπουργός την εποχή του δεύτερου πολέμου του οπίου στη δεκαετία του 1850, παραμένει στη μνήμη του υπουργείου Εξωτερικών: Έδωσαν το όνομά του στη γάτα του υπουργείου...
