"Το μυστικό για μια συνέντευξη είναι να διαγράφεις το εγώ σου και να αγαπάς αυτόν που σου μιλά. Από τη στιγμή εκείνη όλα είναι εύκολα... Η αγάπη τα κάνει όλα εύκολα, γιατί ο άλλος το καταλαβαίνει ότι τον αγαπάς και τον φροντίζεις. Μπορεί να ακούγεται ρομαντικό, αλλά έτσι είναι. Εγώ είμαι ένα τίποτα και θέλω να διδαχθώ, έτσι σκεφτόμουν όταν τις συναντούσα. Και πραγματικά διδάχθηκα από το ήθος, το πείσμα, την παλληκαριά τους τη ζήλεψα..."
Είναι πολύ δύσκολο να μιλήσω για τη φίλη μου Αλίντα Δημητρίου, που τη φαντάζομαι ακόμη και τώρα να με παρατηρεί από μακριά με το γεμάτο συναίσθημα και σαρκασμό βλέμμα της... Θυμάμαι, κάμποσα χρόνια πριν, σε μια συνέντευξη που της είχα πάρει, προσπαθώντας να παίξω τον ρόλο του αποστασιοποιημένου δημοσιογράφου, την αποκάλεσα "κυρία Αλίντα". Διέκοψε απότομα τη συζήτηση και πήρε το θυμωμένο ύφος της: "Γιατί με αποκαλείς κυρία; Με ειρωνεύεσαι;".
Η Αλίντα Δημητρίου κέρδισε το μεγάλο στοίχημα που έβαλε κάπου δέκα χρόνια πριν με την περίφημη "τριλογία των γυναικών", κορύφωση μιας δημιουργικής πορείας δεκαετιών, και χαίρομαι που, σε κάποιο βαθμό, την ώθησα να ξεκινήσει. Μου είχε εκμυστηρευτεί το σχέδιό της, αλλά δίσταζε λόγω των αδυναμιών στην παραγωγή, των τεχνικών προβλημάτων που θα έβγαιναν στο προσκήνιο. Της ανέφερα κάμποσες περιπτώσεις μεγάλων σκηνοθετών ντοκιμαντέρ, που εστίαζαν στην "προσωπική σχέση" με το άτομο το οποίο "στόχευε" η κάμερα, αδιαφορώντας για ενδεχόμενες τεχνικές ατέλειες. Με άκουσε σιωπηλή. Στην επόμενη συνάντησή μας, σαν "έτοιμη από καιρό", σαν να χρειαζόταν την ελάχιστη παρότρυνση για κάτι που ήταν ξεκαθαρισμένο μέσα της, μου είπε ενθουσιασμένη ότι η συζήτησή μας την είχε βοηθήσει για να "μπει στο ποτάμι" αυτής της σπουδαίας περιπέτειας.
Και αν οι ιστορικοί προβληματίζονται γύρω από το ζήτημα της «προφορικής μνήμης» και πώς αυτή προσεγγίζεται ή αποτυπώνεται φιλμικά, για τη σχέση μεταξύ ατομικής και συλλογικής μνήμης, τον ρόλο της βιωμένης εμπειρίας, τον "εκδημοκρατισμό" της Ιστορίας, η Αλίντα Δημητρίου στήνοντας την κάμερα και συζητώντας η ίδια με τις γυναίκες που προσέγγιζε, κατάφερνε να δημιουργήσει μια θεμελιακή σχέση εμπιστοσύνης. Καταγράφοντας την αφήγηση μιας γυναίκας για τα βασανιστήρια που υπέστη στην Κατοχή, στην οδό Ελπίδος, κοντά στην πλατεία Βικτωρίας, κάποια στιγμή δεν μένει ικανοποιημένη: "Της λέω 'για στάσου, μη μου τα λες έτσι, μου τα λες με έναν τρόπο σα να έφαγες σουβλάκια χθες το βράδυ'. Μου λέει 'τι, πάθος θες; Ξέρεις πόσοι ήταν εκεί μέσα; Ένα πετραδάκι ήμουν εγώ'".
Την είχα ρωτήσει κάποτε αν την δελέασε ποτέ ο «κινηματογράφος με υπόθεση»... "Ντοκιμαντέρ, για μένα, σημαίνει η αναζήτηση του 'Άλλου' πίσω από τη βιτρίνα της πραγματικότητας", μου απάντησε. "Σημαίνει πολλά πράγματα, σημαίνει και στάση ζωής αν θέλετε. Τιμάω τους ανθρώπους αγαπάω τους ανθρώπους, και όταν τους συναντάω, δένομαι μαζί τους. Σε κάθε ντοκιμαντέρ, το μέλημά μου είναι οι σχέσεις που θα δημιουργήσω. Η ταινία θα περάσει, θα ξεχαστεί, αυτές οι ανθρώπινες επαφές θα μείνουν και είναι αυτές που με δικαιώνουν απέναντι στον εαυτό μου. Δεν χρησιμοποίησα ποτέ τους ανθρώπους σαν εργαλεία της δουλειάς μου. Κάτι τέτοιο μου είναι αποκρουστικό". Και βέβαια, η Αλίντα Δημητρίου εξέλιξε σταδιακά και την ιδιαίτερη κινηματογραφική της "γλώσσα": από το τυπικό στοιχείο της "ερευνήτριας" στην πρώτη ταινία της τριλογίας, τα "Πουλιά στο βάλτο", φτάνουμε στην τρίτη ταινία, τα «Κορίτσια της βροχής», σε ένα καταιγιστικό μοντάζ "χωρίς ανάσα", με απανωτά κοντινά πλάνα πενήντα γυναικών που μιλούν για τα βασανιστήρια και τους εξευτελισμούς που υπέστησαν, στα χρόνια της νιότης τους, χρόνια που συνέπεσαν με την απριλιανή δικτατορία στην Ελλάδα, και εκείνες αισθάνθηκαν την υποχρέωση να την πολεμήσουν. "Δεν θέλω να αναπνεύσει ο θεατής, γιατί ούτε εκείνες ανέπνεαν τότε", είχε απαντήσει η Αλίντα. Τα κορίτσια που μέσα από τη φυλακή ονειρεύονταν τη βροχή, ονειρεύονταν να νιώσουν τη βροχή πάνω στο βασανισμένο σώμα τους...
Και στα ενδιάμεσα, εκεί που περιμένεις κάποια «αναπαράσταση» της περιόδου της δικτατορίας, η Αλίντα Δημητρίου χρησιμοποιεί φωτογραφίες από διαδηλώσεις τού σήμερα, το «τότε» και το «τώρα» συναντιούνται, καθώς η αφήγηση on camera «εκείνων των χρόνων» συμπλέκεται με τις γνώριμες σε όλους μας εικόνες της σύγχρονης μνημονιακής Ελλάδας... Ναι, η Αλίντα ήταν πρώτα απ' όλα άνθρωπος της εποχής της, δεν δείλιαζε, δεν αρνιόταν την ευθύνη...
Πάνω από 1.740.000 Ελληνίδες οργανώθηκαν στην Εθνική Αλληλεγγύη, στα χρόνια της Κατοχής, στην Ελλάδα των επτά εκατομμυρίων της εποχής εκείνης, και περισσότερες από 1.000.000 εντάχθηκαν στο ΕΑΜ. Πάνω από χίλιες βρέθηκαν στο εκτελεστικό απόσπασμα, αμέτρητες είναι όσες βασανίστηκαν, βιάστηκαν, κακοποιήθηκαν...
H συμμετοχή της γυναίκας την περίοδο εκείνη, συμμετοχή εκπληκτική για τα δεδομένα της εποχής, αλλά κυρίως ουσιαστική, παραμένει μέχρι σήμερα αφανής, ουσιαστικά αποσιωπημένη από την «επίσημη» Ιστορία, παρά τις μελέτες ιστορικών - γυναικών κυρίως. Η Αλίντα Δημητρίου με την κάμερά της πρόλαβε ζωντανές κάμποσες από τις αγωνίστριες εκείνης της περιόδου. Μια συγκλονιστική στιγμή στην ταινία "Πουλιά στο βάλτο" είναι όταν η κάμερα ακολουθεί τις ηλικιωμένες αγωνίστριες με τα μπαστούνια τους να «επιστρέφουν», σήμερα, στον τόπο του βασανισμού τους από τους ταγματασφαλίτες στην οδό Ελπίδος... Είναι ένα στενό, πεζόδρομος σήμερα, που τότε ήταν αποκλεισμένο από την γύρω περιοχή, καθώς σχεδόν όλα τα σπίτια ήταν επιταγμένα ως χώροι ανάκρισης και βασανιστηρίων. Τα κτήρια έχουν μείνει απαράλλαχτα σχεδόν, στο πέρασμα του χρόνου. Οι ηλικιωμένες γυναίκες πλησιάζουν με κάποιο δισταγμό, αλλά και περήφανες, είναι οι νικήτριες της Ιστορίας... Αναζητούν σημάδια της νεότητάς τους που κατατέθηκε εκεί, σαν όλες τις προσωπικές περιπτώσεις που «χωνεύονται» μέσα στη «μεγάλη» αφήγηση. Μια αναμνηστική πινακίδα που είχε τοποθετηθεί σε ένα από τα κτήρια αφαιρέθηκε από τους νέους ιδιοκτήτες του, από αδιαφορία ή γιατί ίσως θεωρούσαν ότι μειώνει τη δυνατότητα μεταπώλησης της περιουσίας τους...
"Η γυναίκα στάθηκε δίπλα στον άνδρα ισάξια, κρατώντας όπλο, υφιστάμενη ταλαιπωρίες, πηγαίνοντας φυλακή, εξορίες, στο εκτελεστικό απόσπασμα. Δεν λύγισε ούτε όταν ως μέσο πίεσης χρησιμοποιήθηκε η αρπαγή των παιδιών από την αγκαλιά της. Και σε καμιά από όλες δεν ανίχνευσα ίχνη φυγοδικίας. Θα έλεγα ότι δύο είναι τα κύρια χαρακτηριστικά τους: το ήθος και το πείσμα τους, δηλαδή η πίστη τους σ' αυτό που κάνανε. Φυσικά, μιλάω για γυναίκες που ήταν μόνο στρατιώτες, όχι στελέχη. Τη δεύτερη περίπτωση δεν τη γνωρίζω, δεν την αγγίζω. Μέσα στη δικτατορία έχουμε μια άλλη φουρνιά γυναικών, που κατά πλειονότητα στελεχώνουν το φοιτητικό κίνημα. Δεν βρήκα διαφορές ιδεολογικού προσανατολισμού. Η ίδια περηφάνια, το ίδιο ήθος, το ίδιο πείσμα, η ίδια πίστη στον αγώνα για την εδραίωση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας".
"Είχαμε κάνει δύο προβολές στα κέντρα απεξάρτησης με τα 'Πουλιά...'. Ήταν εκεί μια πιτσιρίκα, πανέμορφη, 19 χρόνων, που δυστυχώς είχε μπλέξει με τα ναρκωτικά. Όταν άναψαν τα φώτα, την είχαν πάρει τα δάκρυα και είπε 'εμείς ποτέ δεν θα μπορέσουμε να φτάσουμε αυτές τις γυναίκες'. Και η απάντησή μου ήταν ότι 'το ίδιο θα κάνατε κι εσείς στη θέση τους, εάν τυχόν ήσασταν κάτω από τις ίδιες συνθήκες'. Οι συνθήκες, κοινωνικές και πολιτικές, είναι αυτές που φτιάχνουνε τους ήρωες. Οι ήρωες δεν γεννιούνται".
