Ο Τζορτζ Στάινερ ισχυρίζεται σε μια μελέτη του ότι «ο Ίψεν αρχίζει από το σημείο που τελειώνουν οι τραγωδίες. Αν υποθέσουμε, π.χ., ότι ο Σαίξπηρ έγραφε ένα έργο στο οποίο θα ήθελε να δείξει τα βάσανα του Μάκβεθ μετά την ήττα του από τους εχθρούς του, τότε θα είχαμε, ίσως, την οπτική του ιψενικού Τζον Γκάμπριελ Μπόρκμαν».
Ο κανόνας του Στάινερ δεν είναι γενικός και μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις μπορεί, πιστεύω, να εφαρμοστεί. Σίγουρα όχι στον Ίψεν, που οι καταβολές του είναι άλλες. Η περίπτωση, π.χ., του Μπέκετ είναι ενδεικτική. Ο περίφημος «Γκοντό», αν τον εξετάσουμε σε αναφορά με την τραγωδία του Ευριπίδη «Ορέστης», μπορεί να μας μάθει ίσως περισσότερα για τη σχέση της τραγωδίας με το νεότερο δράμα. Στον «Ορέστη» του Ευριπίδη ο ήρωας καλεί επιμόνως τον θεό Απόλλωνα να εμφανιστεί και να αναλάβει τις ευθύνες του. Και ο Απόλλων αργεί να ανταποκριθεί, δεν έρχεται παρά μόνο την τελευταία στιγμή «ως από μηχανής θεός» για να σώσει τον Ορέστη, μαζί με την τιμή της τραγωδίας. Αν δεν εμφανιζόταν, θα είχαμε, φαντάζομαι, το έργο του Μπέκετ «Περιμένοντας τον Γκοντό» που όλοι τον περιμένουν ως «από μηχανής θεό» αλλά ποτέ δεν έρχεται. Επειδή έχει σπάσει το γρανάζι του μηχανισμού. Εδώ ακριβώς αρχίζει η τραγωδία του μετατραγικού ανθρώπου και εδώ, σε αυτό το σημείο, θα βρούμε τις αληθινές καταβολές του ιψενικού θεάτρου.
Η επανεφεύρεση της τραγωδίας
Πολύ νέος, δουλεύοντας ως σκηνοθέτης στο θέατρο της Χριστιανίας (το σημερινό Όσλο), ήταν υποχρεωμένος από τη σύμβασή του να ανεβάζει δύο ή τρία τον χρόνο γαλλικά ελαφρά, «καλοφτιαγμένα έργα» που ήταν πολύ δημοφιλή στο μέσο αστικό κοινό της Χριστιανίας. Σε αυτό το είδος «θεάτρου σαλονιού» μαθήτευσε ο Ίψεν και κατέκτησε τους μηχανισμούς του: την καλοκουρδισμένη πλοκή, τις γυναίκες και τους άνδρες με τις περιστασιακές τους «ζαβολιές» και με αίσιο πάντα τέλος: όταν οι άπιστες και οι άπιστοι γυρίζουν στο σπίτι τους και τέλος καλό, όλα καλά. Με το μέσο αστικό κοινό να επιστρέφει και εκείνο στο σπιτάκι του ησυχασμένο.
Αλλά ο πάντα ανήσυχος Ίψεν κάνει εδώ και τη δική του ζαβολιά. Τοποθετεί κάτω από το «χαλί» του αστικού σαλονιού μια ιδεατή ωρολογιακή βόμβα, κανονισμένη να εκραγεί σε προκαθορισμένη στιγμή ανατινάζοντας ολόκληρο το αστικό σπίτι, μαζί με το προτεσταντικό, φαρισαϊκό, ηθικολογικό οικοδόμημα που το στηρίζει και τους ασφυκτικούς κανόνες του. Οδηγώντας έτσι, μέσω μιας άτυπης σχιζοφρένειας, τους ήρωές του σε μια απώλεια, που είναι σωτηρία. Με την Έντα Γκάμπλερ να σέρνει πρώτη τον χορό, με τη Νόρα, με τη Λαίδη Άλβινγκ, με τον Όσβαλντ, με τη Ρεγγίνα, με τον Σόλνες, με τον Μπόρκμαν, τον Ρόσμερ, τη Ρεβέκκα και όλους τους άλλους να ακολουθούν, δαιμονικός χορός χαμένων και σωσμένων μαζί ψυχών. Ο δαιμόνιος ΄Ιψεν επανεφευρίσκει την τραγωδία, βάζοντας νέο κρασί σε παλαιούς ασκούς.
Παρέκκλιση από τις εντολές
Τι είναι ο Ρόσμερσχολμ; Η τραγωδία της ενοχής και των τύψεων που επιβάλλει στους ανθρώπους ένας τρομερός, αδυσώπητος πατέρας-θεός, που δεν ανέχεται και τιμωρεί αμείλικτα την παραμικρή παρέκκλιση από τις εντολές του. Η ιστορία ενός πρώην πάστορα που «στοιχειώνεται» από την αυτοκτονία της γυναίκας του και μιας νέας, ελεύθερης γυναίκας που δεν στέργει να ακολουθήσει ως το τέλος τον δικό της ελεύθερο δρόμο μέσα σε μια κοινωνία που μαστίζεται από την υποκρισία των δύο κυρίαρχων πολιτικών μερίδων, των απολιθωμένων συντηρητικών και των αποχαλινωμένων φιλελεύθερων. Για να οδηγηθούν οι δύο εραστές στην αυτοκτονία.
Με ερμηνείες βάθους
Η παράσταση που είδαμε στο θέατρο Εκάτη σε σκηνοθεσία και μουσική επιμέλεια της Βαλεντίνης Λουρμπά, σε δόκιμη μετάφραση του Ερρίκου Μπελιέ, σέβεται το κείμενο, είναι σφιχτά δουλεμένη και επεξεργασμένη σε όλες τις λεπτομέρειες, με κύριο γνώρισμα τις πολύ καλά διδαγμένες ερμηνείες βάθους. Ο Βασίλης Ασημάκης διαπρέπει στον κεντρικό ρόλο, του μοιραίου και άβουλου Ρόσμερ. Η νεαρή Λήδα Χατζηδημητρίου ως δραστική, ενεργητική και ερωτευμένη Ρεβέκκα είναι έκτακτη. Ο Μάνος Χατζηγεωργίου δίνει ακέραιο τον δίβουλο Κρολ. Η Μαρία Μαραγκουδάκη (Κυρία Χέλσετ) αριστεύει και ο Χρίστος Γεωργίου στους δύο ρόλους του, τον αχρείο Μόρτενσγκορντ και τον τραγικωμικό Μπρέντελ, εξαιρετικός. Σημαίνοντα είναι τα κοστούμια από την Τίσσα Βασιλάκη και οι φωτισμοί από τον Θοδωρή Κόκκινο.
