Της Μυρσίνης Ζορμπά*
Κλείνει ένας μήνας από το αρχικό σοκ της πανδημίας, που οδήγησε από τις πρώτες κιόλας μέρες σε ριζικό αναπροσανατολισμό τα υπουργεία Πολιτισμού και τους θεσμικούς πολιτιστικούς οργανισμούς σε όλες τις χώρες παγκοσμίως. Είδαμε για πρώτη φορά να ανακοινώνονται «προγράμματα διάσωσης» για την επιβίωση των καλλιτεχνών, των δημιουργών και των μικρών επιχειρήσεων μέσα σε ελάχιστες ημέρες. Επιβίωση, αλλαγή πλεύσης και προσαρμογή στα νέα δεδομένα, υπήρξε ο κοινός παρονομαστής.
Η πρόκληση της επόμενης μέρας
Ωστόσο, μέσα σε αυτό το θετικό κλίμα συναίνεσης και αλληλεγγύης, που είχαν ανάγκη να νιώσουν όλοι, γεννήθηκε ένας διάχυτος προβληματισμός για την επόμενη μέρα και τις νέες στρατηγικές απέναντι στην πρόκληση των δομικών αλλαγών που φαίνεται πως έχουν να αντιμετωπίσουν οι τέχνες, μαζί με τα μουσεία, τη διαχείριση της πολιτιστικής κληρονομιάς και τα θεάματα.
Οι τέχνες δίνουν τη μάχη της επικοινωνίας με το κοινό τους, μέσα από τις ιδιαιτερότητες καθεμιάς, άλλες περισσότερο έτοιμες να ξεπεράσουν τις αποστάσεις και άλλες λιγότερο. Ωστόσο, καθώς αναβλήθηκαν ή ματαιώνονται οι μεγάλες δημόσιες ζωντανές διοργανώσεις, δοκιμάζεται έντονα η αντικατάσταση του φυσικού χώρου από τον εικονικό. Παρά την ύπαρξη ισχυρών διαδικτυακών κόμβων επικοινωνίας, η ανάγκη ενός δημόσιου εικονικού χώρου, πλουραλιστικού, ανοιχτού και προσβάσιμου σε όλους χωρίς διακρίσεις και δωρεάν, αρχίζει να γίνεται πιο αισθητή.
Πολιτισμός και τουρισμός
Η στενή σχέση της πολιτιστικής κληρονομιάς με τον τουρισμό αποτελεί επίσης έναν πόλο ιδιαίτερης ανησυχίας, καθώς η απώλεια εσόδων, που θα συμπαρασύρει και τα μουσεία, φαίνεται να είναι απειλητική. Αλλά και η πρόσβαση στα μνημεία και τα μουσεία χρειάζεται να αλλάξει μεθόδους ώστε να ανταποκρίνεται στις νέες συνθήκες. Συναυλίες, θέατρα, κάθε είδους πολιτιστικές διοργανώσεις που απαιτούν επαφή, πρέπει να ιδωθούν μέσα από νέες επεξεργασίες, νέους μεσοπρόθεσμους και μακροπρόθεσμους σχεδιασμούς. Έντονη επίσης προβάλλει η σημασία των πνευματικών δικαιωμάτων μέσα στη νέα συνθήκη, καθώς η επιβίωση των δημιουργών στηρίζεται ολοένα και περισσότερο σ’ αυτά.
Νέα δημόσια πολιτική πολιτισμού
Όλα τα παραπάνω απαιτούν έναν συνολικότερο αναπροσανατολισμό για τον πολιτισμό, στενότερη σχέση σε όλες του τις διαστάσεις με τον ψηφιακό κόσμο και τις ΤΠΕ και άρα νέες στρατηγικές και νέα δημόσια πολιτική πολιτισμού, πιο σύνθετη και με ευρύτερο ορίζοντα συνεργασιών, ρύθμισης και παρεμβάσεων. Το μοντέλο που γνωρίσαμε ώς τώρα αλλάζει δραματικά, καθώς πρέπει να δοθούν απαντήσεις σε μια σειρά διακυβεύματα. Αυτά αφορούν την οικονομία και όλο το κύκλωμα του τρόπου παραγωγής και διακίνησης πολιτιστικών αγαθών, προϊόντων και υπηρεσιών και, φυσικά, το κοινό και τους νέους όρους συμμετοχής του. Η παρούσα κρίση ανέδειξε σε μεγάλη έκταση και ένταση τις πολιτισμικές παραμέτρους της κοινωνίας μας, την εξέχουσα σημασία που κατέχει η κουλτούρα της καθημερινής ζωής και την ανάγκη να σκεφτούμε με όρους πολιτισμικής δημοκρατίας, που μας χρειάζονται για το σήμερα του εγκλεισμού αλλά και για τη διαμόρφωση του δύσκολου και διαφορετικού αύριο.
Αποφάσεις με συναίνεση
Για τους λόγους αυτούς, έχει ήδη ανοίξει ένας ευρύς διάλογος που θα συνεχιστεί και την επόμενη μέρα. Οι αποφάσεις και οι κατευθύνσεις απαιτούν μια βάση συναίνεσης, η οποία καλλιεργείται αυτό το διάστημα του εγκλεισμού, μέσα από την επικοινωνία και την αλληλεγγύη. Γι’ αυτό ήταν πολύ σημαντικά τα προγράμματα σωτηρίας που ανέπτυξαν τα υπουργεία Πολιτισμού, διότι κατάφεραν, εκτός από την πολύ σημαντική οικονομική στήριξη, να μειώσουν επιπλέον την ανασφάλεια, να δείξουν την αναγκαία κρατική φροντίδα, τον σεβασμό στην αξιοπρέπεια των πιο ευάλωτων, να αναγνωρίσουν έμπρακτα στους καλλιτέχνες και τους ανθρώπους του πολιτισμού τη σημασία τους για τις κοινωνίες μας.
Τα παγκόσμια παραδείγματα
Είδαμε τα προγράμματα διάσωσης να είναι συμπληρωματικά των γενικών κυβερνητικών μέτρων υποστήριξης, καθώς τα τελευταία δεν μπορούσαν να περιλάβουν στο σύνολό του τον πολυπρισματικό, κατακερματισμένο και με χρόνιες αρρυθμίες εργασιακό χώρο του πολιτισμού. Είδαμε τις πιο διαφορετικές ιδεολογικά κυβερνήσεις να συγκλίνουν στα μέτρα στήριξης και να απλοποιούν τις διαδικασίες. Είδαμε να πραγματοποιούν μέσα σε μία-δύο εβδομάδες σύντομες διαδικτυακές έρευνες και διαβούλευση, προκειμένου να εντοπίσουν δικαιούχους που κινδύνευαν να αποκλειστούν. Είδαμε γενναίες πρωτοβουλίες συμπράξεων και τη δημιουργία ταμείων στήριξης, σε χώρες όπως οι ΗΠΑ, όπου υπάρχει κενό δημόσιας πρόνοιας. Η επιβίωση, για το χρονικό διάστημα του εγκλεισμού, αποτέλεσε δημόσια πρωταρχική μέριμνα, κυρίως των επισφαλώς εργαζόμενων και των ανέργων. Μέσα στον μήνα που πέρασε, το παραπάνω υπήρξε το πλαίσιο στρατηγικού σχεδιασμού που κυριάρχησε παγκοσμίως, στην Ευρώπη και σε όλο τον κόσμο.
Οι θριαμβολογίες του ΥΠΠΟ
Όχι όμως και στη χώρα μας, όπου τίποτε από τα παραπάνω δεν είδαμε από το υπουργείο Πολιτισμού. Χωρίς ένα στοιχειώδες σκεπτικό για τη στήριξη του πεδίου του σύγχρονου πολιτισμού και των ανθρώπων του, ακούσαμε δηλώσεις της υπουργού με έκδηλη τη γνωστή αντιπάθειά της στα «επιδόματα». Επιπλέον, θριαμβολογίες για το ποσό που θα διατεθεί στο μέλλον σε προκηρύξεις πολιτιστικών δράσεων, δηλαδή με τη γνωστή χρονοβόρα διαδικασία επιτροπών και αξιολογήσεων, τη στιγμή που η στήριξη είχε χαρακτήρα υπερεπείγοντος και οι καλλιτέχνες υποχρεώθηκαν να διαμαρτυρηθούν με κάθε τρόπο, ακόμη και να διαδηλώσουν.
Έλλειψη πολιτικής βούλησης
Όλα αυτά συνδυάστηκαν από το υπουργείο με την προσπάθεια δημιουργίας τεχνητού κλίματος ευφρόσυνης και προσποιητής επίδειξης καλλιτεχνικών προσφορών, αλχημείας των αριθμών και τόνωσης μιας ανέξοδης αισιοδοξίας, αγνοώντας τον κόσμο που δημιουργεί, παράγει και προωθεί τον σύγχρονο πολιτισμό στη χώρα. Με τον τρόπο αυτό, ενώ σε άλλες χώρες εξασφάλισαν γρήγορα την αποτελεσματική πολιτική διαχείριση της πρώτης φάσης με την εφαρμογή των σχεδίων διάσωσης και δημιούργησαν το κλίμα αλληλεγγύης, ασφάλειας και συνοχής, που θα ευνοήσει τον διάλογο για τις στρατηγικές επιλογές της επόμενης μέρας, εδώ έλειψε η στοιχειώδης πολιτική βούληση για κάτι τέτοιο. Αντίθετα, κυριάρχησε η προσπάθεια κατακερματισμού και η λογική του καρότου. Ένα ακόμη ολίσθημα του υπουργείου, κοντά στα τόσα άλλα, στη διαχείριση του σύγχρονου πολιτισμού, με σημαντικές επιπτώσεις στο άμεσο μέλλον.
* Η Μυρσίνη Ζορμπά είναι πρώην υπουργός Πολιτισμού
