Μια ψηφιακή και διαδικτυακή ξενάγηση μέσα από τη σελίδα της Εθνικής Πινακοθήκης στο Διαδίκτυο και στο FB επιχειρεί αυτές τις μέρες η διευθύντρια Μαρίνα Λαμπράκη - Πλάκα στα πιο σημαντικά έργα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου για το θείο πάθος. Έργα όπως «Η Κοίμηση της Θεοτόκου», «Ο Θρήνος» και "Το Μανδήλιο της Αγίας Βερονίκης".
«Η Κοίμηση της Θεοτόκου»
Ξεκινώντας από το έργο «Η Κοίμηση της Θεοτόκου» του 1567, εξηγεί ότι πρόκειται για την πρώτη και μοναδική μαρτυρία που έχουμε για τη ζωγραφική του Θεοτοκόπουλου, λίγο πριν αφήσει τον γενέθλιο Χάνδακα για τη Βενετία, τέλη του 1566. Πρόκειται για μια εικόνα με θέμα το θείον πάθος, ζωγραφισμένη σε χρυσό κάμπο, και ανακαλύφθηκε το 1983 στην ομώνυμη εκκλησία της Ερμούπολης της Σύρου.
Εδώ ο Θεοτοκόπουλος ακολουθεί τα βυζαντινά πρότυπα των Παλαιολόγων, αλλά τα εμπλουτίζει με δυτικά στοιχεία και σφραγίζει τη σκηνή με το δικό του ύφος. Η σύνθεση σχηματίζει μια πυραμίδα με κορυφή την Παναγία, που εικονίζεται ως εστεμμένη βασίλισσα των ουρανών, ένθρονη πάνω σε χρυσή νεφέλη, εν μέσω χορού αγγέλων και χερουβείμ.
Ακόμη πιο εύγλωττη, όπως επισημαίνει η Μ. Λαμπράκη - Πλάκα, φαίνεται η επιλογή του να εντάξει μέσα στη χρυσή νεφέλη, σχεδιάζοντάς τους μόνο με το περίγραμμα και σε δυτικό ιδίωμα, τέσσερις πανέμορφους εφηβικούς αγγέλους, που κρατούν λαμπάδες. Οι χειρονομίες όχι μόνο των αγγέλων, αλλά και όλων των προσώπων της Κοίμησης προαγγέλλουν την άρρητη κομψότητα και χάρη της εκφραστικής γλώσσας του Γκρέκο, που σφραγίζει όλη τη δημιουργία του.
«Ο Θρήνος»
Στο έργο «Ο Θρήνος» από τη Συλλογή Νιάρχου, οι πρωταγωνιστές της σκηνής, που είναι η Παναγία, η Μαρία Μαγδαληνή και ο Άγιος Ιωσήφ ο από Αριμαθαίας, αγκαλιάζουν το ηρωικό γυμνό σώμα του Χριστού με τρυφερότητα και θρηνούν με συγκρατημένη και άφατη θλίψη.
Η σύνθεση του "Θρήνου" παρακολουθεί την εικονογραφία του ενταφιασμού ή της Αποκαθήλωσης, αφού η σκηνή ξετυλίγεται στη βάση του σταυρού, που διακρίνεται πίσω από την Παναγία.
Στην ερώτηση σε τι έγκειται η πρόδηλη πρωτοτυπία της σύνθεσης του Γκρέκο η διευθύντρια της Εθνικής Πινακοθήκης απαντά πως έγκειται καταρχήν στην επιλογή του να φέρει τη σκηνή στο πρώτο επίπεδο, σχεδόν σε επαφή με τον πιστό, που γίνεται έτσι αυτόπτης μάρτυρας και μέτοχος του θείου πάθους.
Το σώμα του Χριστού, πλασμένο με ψυχρά γαλάζια σαρκώματα και φωτεινές ώχρες στα φώτα, παραμένει ένα από τα πιο κλασικά γυμνά που φιλοτέχνησε ο Κρητικός ζωγράφος, μαρτυρώντας άλλη μια φορά την οφειλή του στον μεγάλο ομότεχνό του Μιχαήλ Άγγελο.
"Το Μανδήλιο της Αγίας Βερονίκης"
Αναφερόμενη στο έργο "Το Μανδήλιο της Αγίας Βερονίκης", από το Ίδρυμα Βασίλη και Ελίζας Γουλανδρή, η κ. Λαμπράκη - Πλάκα εξηγεί πως ο Γκρέκο ζωγράφισε αρκετές φορές αυτό το θέμα, που είχε πρότυπο ένα ιερό λείψανο που φυλασσόταν στον Άγιο Πέτρο της Ρώμης, γνωστό με το προσωνύμιο «Veronica».
Τα ιερά αυτά λείψανα συνδέονταν με μια απόκρυφη παράδοση, σύμφωνα με την οποία μια γυναίκα από την Ιερουσαλήμ, η μετέπειτα Αγία Βερονίκη, που βρέθηκε κοντά στον Ιησού καθώς όδευε προς τον Γολγοθά, τον πλησίασε και σκούπισε με το μαντήλι της το πρόσωπό του. Τα χαρακτηριστικά της θείας μορφής αποτυπώθηκαν με θαυματουργό τρόπο πάνω στο ύφασμα, το οποίο απέκτησε έτσι μεγάλες θεραπευτικές ιδιότητες.
