Της ΤΖΕΝΗΣ ΚΟΛΛΑΡΟΥ - ΚΑΛΛΕΡΓΗ*
Από τις φιλόξενες στήλες της εφημερίδας «Αυγή» θα ήθελα να εκφράσω τις ανησυχίες και τις αγωνίες των γυναικών και πρωτίστως των γυναικών της τρίτης ηλικίας. Οι περισσότερες απ' αυτές ανήκουν στην κατηγορία των γυναικών που υποτάχτηκαν σ' αυτό που τους υπέβαλε και πολλές φορές τους επέβαλε η ανδροκρατούμενη κοινωνία μας, ασχολούμενες μόνο με τα «του οίκου τους», χωρίς καμιά επαγγελματική δραστηριότητα, που θα τους εξασφάλιζε την οικονομική τους ανεξαρτησία. Η οικονομική κρίση των τελευταίων χρόνων που έχει εξελιχθεί σε κοινωνική κρίση έχει πλήξει βάναυσα, κυρίως τις γυναίκες,
Από το 2008 και μετά η πρόοδος που συντελούνταν στον τομέα της ισότητας των φύλων στην εργασία την οικογένεια και γενικά σε όλα τα πεδία της κοινωνικής ζωής ανακόπηκε με τις απανωτές κρίσεις. Η οικονομική κρίση με τα μέτρα λιτότητας έχει γίνει πλέον κοινωνική κρίση ανεξαρτήτου ηλικίας. Κι επειδή η γυναίκα είναι το μεγάλο θύμα στο διάβα αιώνων πατριαρχίας, θα σταθώ λίγο στην εξέλιξη της πορείας της. Ακούγεται στις μέρες μας ότι ο αιώνας που διανύουμε είναι ο «αιώνας της γυναίκας». Προβάλλεται διαρκώς από τα μέσα μαζικής ενημέρωσης ένας συγκεκριμένος τύπος γυναίκας, προκλητικός και δυναμικός. Η γυναίκα πρωθυπουργός, ανώτατος δικαστής, επιχειρηματίας, δημιουργός σε όλες τις μορφές τέχνης. Πόσο όμως αυτή η προβαλλόμενη νέα πραγματικότητα αποδίδει την αλήθεια για τη θέση της γυναίκας στην κοινωνία; Όταν, βέβαια, λέμε γυναίκα δεν αναφερόμαστε στο σύνολο. Οι γυναίκες διαφοροποιούνται με κριτήριο την ηλικία, τη μόρφωση, το κοινωνικό στάτους το αν ζουν σε μεγάλα αστικά κέντρα ή στην περιφέρεια. Δεν μπορούμε, όμως, να προσεγγίσουμε τα προβλήματα των γυναικών που απορρέουν από τη σημερινή οικονομική κρίση αν δεν αναφερθούμε τουλάχιστον επιγραμματικά στην ιστορική της πορεία από τη Βιομηχανική Επανάσταση μέχρι την εποχή της παγκοσμιοποίησης.
Η Βιομηχανική Επανάσταση είναι η μήτρα που γέννησε το παγκόσμιο εργατικό κίνημα και αποτέλεσε τον θρίαμβο του καπιταλισμού, επιφέροντας αλλαγές στα μέσα παραγωγής και αλλαγή στα έως τότε κοινωνικά συστήματα. Η βιομηχανική παραγωγή βρίσκει τη γυναίκα εγκλωβισμένη στην οικογενειακή απασχόληση και αντιμέτωπη με τη μέχρι τότε «βιολογική της κατωτερότητα» που χρησιμοποιήθηκε για την κατασκευή του υποβαθμισμένου κοινωνικού της φύλου. Η διάκριση των ρόλων σε οικογενειακό και αναπαραγωγικό για τη γυναίκα, δημόσιο και παραγωγικό για τον άντρα, που επικρατούσε μέχρι τότε, δεν άφηνε περιθώρια για γυναικείους εργατικούς αγώνες. Στην πρώτη διεθνή σύμβαση εργασίας το 1907 η γυναίκα αντιμετωπίζεται ως εργαζόμενος ειδικής κατηγορίας λόγω των βιολογικών της διαφορών και του ρόλου της στην αναπαραγωγή και τη διαπαιδαγώγηση. Μετά από μισό αιώνα γυναικείων αγώνων γίνεται λόγος για ισότητα, διατηρώντας, όμως, τη διχοτόμηση των εργασιακών απολαβών βάσει του βιολογικού φύλου. Έτσι οι εργατικοί αγώνες συμπορεύονται με το φεμινιστικό κίνημα το οποίο κάνει την εμφάνισή του στη Γαλλία στα τέλη του 18ου αιώνα, με διεκδίκηση πολιτικών και εργατικών δικαιωμάτων.
Οι αγώνες των γυναικών για την καταπολέμηση κάθε μορφής διακρίσεων σχετίζονταν πάντα με το υφιστάμενο οικονομικό σύστημα. Όμως, όσο ο σχεδιασμός των κοινωνιών παραμένει ανδροκρατικός δεν θα επιτρέψει ν' ακουστεί ισότιμα η γυναικεία φωνή. Παρ' όλα αυτά το φεμινιστικό κίνημα προσπάθησε να αντικρούσει πρακτικά και θεωρητικά τον περιορισμό της γυναίκας στα του οίκου και διεκδίκησε δράση στον δημόσιο βίο. Η παγκοσμιοποίηση αποτέλεσε πηγή αισιοδοξίας για τα φεμινιστικά κινήματα, χάρη στην επαφή και αφομοίωση πολυπολιτισμικών ιδεών. Και ενώ η παγκοσμιοποίηση αναμενόταν να οδηγήσει στην ευόδωση των γυναικείων διεκδικήσεων το έντονο οικονομικό προφίλ της, ενίσχυσε όχι μόνο τις υπάρχουσες ανισότητες αλλά δημιούργησε και νέες. Οι συνέπειες της οικονομικής κρίσης αποτελούν πλήγμα στη δομή της οικογένειας και στην ψυχική ισορροπία των γυναικών. Μια από τις πιο σοβαρές απειλές της οικονομικής κρίσης για την ψυχική ισορροπία του γυναικείου φύλου είναι ο κοινωνικός αποκλεισμός τους που οδηγεί στην επαναφορά τους σε μορφές εξάρτησης που χρόνια αγωνίστηκαν να αποποιηθούν.
Ο κοινωνικός αποκλεισμός που είναι συνέπεια της οικονομικής κρίσης με την κατάρρευση του μοντέλου κοινωνικής πρόνοιας και την παγίωση του φιλελευθερισμού, οι πληθυσμιακές ομάδες που κατ' εξοχήν πλήττονται είναι οι γυναίκες, τα άτομα της τρίτης ηλικίας, τα παιδιά, τα άτομα με αναπηρία χωρίς να παραλείψουμε τις εθνικές μειονότητες και τους μετανάστες. Οι πιέσεις του φιλελεύθερου καπιταλισμού με το μοντέλο των χαμηλών αμοιβών, την απώλεια εργασιακής σταθερότητας, τη μετάβαση από την απασχόληση στην υποαπασχόληση, την κατάργηση των συλλογικών συμβάσεων και τις απολύσεις χαρακτηρίζουν το προφίλ της σύγχρονης αγοράς εργασίας. Τα μεγαλύτερα θύματα αυτής της οικονομικής κρίσης είναι οι γυναίκες, ιδίως οι ηλικιωμένες λόγω ανύπαρκτης ή χαμηλής σύνταξης. Η έλλειψη δομών στήριξης της οικογένειας, η άνιση κατανομή οικιακών εργασιών, η ανατροφή των παιδιών, η φροντίδα ηλικιωμένων γονιών και άλλων ατόμων της οικογένειας που τυχόν ανήκουν στις ευπαθείς ομάδες, βαραίνουν αποκλειστικά τις γυναίκες. Μαζί με τη φτώχεια και την ανεργία αποτελούν μάστιγα του γυναικείου φύλου αφού τα δικαιώματα των γυναικών παραμερίζονται στο όνομα της επιβίωσης. Δυστυχώς η γυναίκα έρχεται δεύτερη στις προτεραιότητες της πολιτείας στη διασφάλιση εργασίας παρ' όλο που το γυναικείο εισόδημα παίζει καθοριστικό ρόλο στον οικογενειακό προγραμματισμό. Η τρίτη ηλικία δυστυχώς τελευταία απαξιώνεται και εξοντώνεται από το κράτος με τα φονικά μέτρα των περικοπών, τη διάλυση της φαρμακευτικής ιατρικής περίθαλψης και μηδενική πρόνοια. Χωρίς λογική το κράτος επιτίθεται βάναυσα, μισθολογικά και φορολογικά στους απόμαχους της ζωής και είναι ντροπή για το πολιτικό ευρωπαϊκό πειραματικό οικονομικό μοντέλο της χώρας μας. Από τους συνταξιούχους γυναίκες και άντρες πολίτες της τρίτης ηλικίας ζητούν να σώσουν τη χώρα; Πιστεύουν οι εταίροι δανειστές μας ότι με απρογραμμάτιστες περικοπές των συντάξεων θα ανατραπεί η εξαθλίωση της οικονομίας μας; Η συμβολή των ηλικιωμένων στη σύγχρονη κοινωνία μπορεί να εξασφαλιστεί μόνο εάν οι ηλικιωμένοι διατηρούν ένα ικανοποιητικό επίπεδο υγείας και μια καλή ποιότητα ζωής. Έχουμε λοιπόν όλοι την υποχρέωση να φροντίζουμε για την ασφαλή και αξιοπρεπή διαβίωσή τους.
Σε αντίθεση με τους άνδρες, οι γυναίκες, αν και άνεργες, συνεχίζουν να θεωρούνται «χρήσιμες» λόγω των μητρικών και οικιακών τους καθηκόντων. Πάντως είτε πρόκειται για γυναίκες ή για άντρες το αποτέλεσμα είναι το άγχος, η μειωμένη αυτοεκτίμηση και η απαισιοδοξία που οδηγούν στην κατάθλιψη ακόμη και στην αυτοκτονία. Ωστόσο η απώλεια μιας θέσης εργασίας, είτε αφορά άντρα είτε γυναίκα εργαζόμενο έχει άμεσο και έμμεσο αντίκτυπο στις γυναίκες. Άμεσο, γιατί η απόλυση μιας γυναίκας συνεπάγεται την οικονομική της δυσπραγία, της μειωμένης συνεισφοράς της στο οικογενειακό εισόδημα αλλά και την διακοπή των επαγγελματικών φιλοδοξιών της. Έμμεση συνέπεια αποτελεί η αύξηση της ενδοοικογενειακής βίας. Η επαγγελματική αποτυχία του άντρα και η ανεργία υποκινούν το φαινόμενο ενδοοικογενειακής βίας που δυστυχώς στην Ελλάδα στην παρούσα οικονομική κρίση βρίσκεται σε έξαρση και διατηρεί το θλιβερό προβάδισμα. Δεν μπορούμε να μην αναφέρουμε ότι συνυφασμένο με την οικονομική κρίση είναι το ζήτημα της υπογεννητικότητας. Συνέπεια της γυναικείας ανεργίας είναι η μεγαλύτερη υποχώρηση και ανοχή των γυναικών στην καταστρατήγηση των εργασιακών δικαιωμάτων. Η έξαρση της σεξουαλικής παρενόχλησης και εκμετάλλευσης στον εργασιακό χώρο αποτελούν ενδείξεις ότι σε περιόδους οικονομικής κρίσης παρατηρείται κατάχρηση εξουσίας των οικονομικά ισχυρών σε βάρος των ασθενέστερων.
Η Πολιτεία έχει υποχρέωση να συμβάλει, ώστε να σταματήσει η συρρίκνωση των συντάξεων, η μείωση του ορίου φτώχειας, η βαριά φορολόγηση της ακίνητης περιουσίας, η έλλειψη σχεδίου υγείας, οι λίστες αναμονής στα νοσοκομεία και να λάβει άμεσα τα καταλληλότερα μέτρα εξόδου από την πολυδιάστατη κρίση.
* Η Τζένη Κολλάρου - Καλλέργη είναι ηθοποιός, γ.γ. Ιδρύματος Κοινωνικών - Ιστορικών Ερευνών "Σταύρος Καλλέργης"
