Της Ελευθερίας Ράπτου*
Ο Jan Fabre στο τιμόνι του Φεστιβάλ Αθηνών, η Marina Abramovic στην Αθήνα τον Μάρτιο σε συνεργασία με τον Οργανισμό Πολιτισμού και Ανάπτυξης ΝΕΟΝ, η διεθνής δραστηριότητα του άοκνου Τερζόπουλου, οι συνεχείς πειραματισμοί του Μαρμαρινού με τη διάσχιση των πολιτισμών, αλλά και πλήθος παραστάσεων και παραστασιακών δράσεων που κατακλύζουν την Αθήνα, όλα μαζί χαράσσουν έναν ιδιότυπο πολιτιστικό χάρτη. Συντάσσουν ένα αφήγημα υπερτοπικό, ένα αιρετικό piloting κατοίκησης και περιδιάβασης στο κατακερματισμένο σώμα της ετερόκλητης πόλης, ίσως μια μετα-φουκωική αφήγηση.
Η μεταβολή της δραματικής - θεατρικής δομής και η αλλαγή της αισθητικής πρόσληψης του τόπου συμβαδίζουν επίσης με την αλλαγή της έννοιας της ταυτότητας.1 Η πολυμέρεια, οι ασυνέχειες, οι ετερόκλητες συνάψεις μορφών και περιεχομένων αποτελούν χαρακτηριστικά τόσο του αρχιτεκτονικού σχεδιασμού όσο και του θεάτρου, από τη στιγμή που τα ίδια θεωρητικά εργαλεία διέπουν τόσο τη σχεδιαστική στρατηγική για τον αστικό τόπο όσο και την αισθητική αναγωγή τους. Η πολλαπλότητα των τόπων φωτίζει την πολλαπλότητα των ταυτοτήτων και αντιστρόφως.
Σκηνικοί χώροι, αφηγηματικοί χώροι, συνδηλώσεις, παύσεις, πράξεις, γλωσσικό post-production ή αναρώτηση, αποδόμηση, υπονοούμενα και αποσιωπητικά συγκροτούν συνεχώς νέα χωρικά περιβάλλοντα μη παγιωμένα, διαμορφώνοντας πολύπλοκες αλληλουχίες εντός και εκτός θεατρικού περικειμένου. Στη νέου τύπου επιτελεστική χωροποίηση αναδύονται ανεξάρτητες (και με την εξέλιξη του σκηνικού γεγονότος, διαρκώς ανεξαρτητοποιούμενες) περιοχές, ένα είδος συσσωμάτωσης συνδηλώσεων και υπαινιγμών, εικαστικές ανακλάσεις της σύγχρονης αστικής συνθήκης.
Από την άλλη πλευρά, το σώμα και η μοναδικότητά2 του χρησιμοποιούνται ποικιλοτρόπως στο σύγχρονο παραστασιακό πεδίο. Από το γυμνό σώμα και την αποσημασιοδότησή του, μέχρι το σώμα μηχανή ή υπερκείμενο όπου «ενδύεται» έννοιες, οι σκηνικές πρακτικές είναι πολυάριθμες.
Στο σώμα επισωρεύονται πολλές και ετερόκλητες ενδύσεις, ενώ γίνεται φορέας μιας αισθησιακότητας πέραν της αισθητικής, καθώς υποβάλλεται σε δοκιμασίες (για παράδειγμα οι αυτοτραυματισμοί του Bob Flanagan και του Ron Athey, οι εξωφρενικές πράξεις της Karen Finley, οι πειραματισμοί του Stelarc κ.ά.).
Ο Romeo Castellucci παρουσιάζει το ανθρώπινο σώμα ως μια αποφυσικοποιημένη φυσικότητα, ως μια ακατανόητη και συγχρόνως αφόρητη πραγματικότητα (όπως στην παράσταση Περί της Έννοιας του Προσώπου του Υιού του Θεού, που παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Αθηνών 2011, ή ακόμα και στο Go Down Moses, το 2015). Το σώμα καθίσταται μια μηχανή σουρεαλιστικών εικόνων, όπου αναπαρίσταται η διαμερισματοποίηση, η μερικότητα, η αλλότητα.
Ο Jan Fabre επιδεικνύει το πάσχον σώμα με τη λογική μεσαιωνικού σκηνικού πάθους, που θυμίζει πίνακες του Ιερώνυμου Μπος, ενώ καταπονεί φυσικά και αισθητικά τους επιτελεστές θέλοντας να ασκήσει κριτική στον τρόπο που βλέπουμε τον κόσμο. Ο Fabre στοιχηματίζει στον συνδυασμό οδύνης και ηδονής που υπάρχει στο βλέμμα.3 Αντιμετωπίζει αιρετικά την κατοίκηση του χώρου, καθώς ωθεί το σώμα στα σημασιολογικά του όρια.
Ο Τερζόπουλος πάλι αποφυσικοποιεί την κίνηση και τη στάση και ανάγει το σκηνικό σώμα σε μια εξωστρεφή, στρουκτουραλιστική συνθήκη, όπου το ένδυμα στήνεται πάνω του ως σχόλιο και ως αρχιτεκτονικό περίβλημα της ιδέας. Ο ίδιος εντάσσει την υπερδομημένη σωματικότητα σε ένα πλαίσιο πολιτικής πράξης και συγχρόνως ως σχόλιο κατοίκησης του χώρου.
Η Αbramovic μέσα από τις επιτελέσεις της χρησιμοποιεί συχνά το σώμα ως τόπο επανεγγραφής ενός αναστοχαστικού εαυτού. Ως εργαλείο σχεδίασης νέων τόπων, ως το απόλυτο όργανο κριτικής, με τη συνεχή μεταβολή της εικόνας του σώματος να μεταβάλλει με τη σειρά της τον χώρο εντός του οποίου «εκτίθεται». Το επιτελεστικό σώμα είναι «εν τω γίγνεσθαι», γίνεται διαδικασία.
Σε αυτό το πλαίσιο η όψη, δηλαδή η εικαστική - παραστασιακή εκδοχή του ανθρώπινου σώματος, τείνει να θεωρείται όχι μόνο ως συστατικό της αισθητικής εμπειρίας, αλλά και τρόπος θέασης και πρόσληψης του εκάστοτε πολιτικού, κοινωνικού, πολιτιστικού περιβάλλοντος και εν προκειμένω του αστικού χώρου. Στο αστικό περικείμενο, στην πόλη - σκηνή, μια σημαντική παράμετρος -το ένδυμα- που λειτουργεί ως περικείμενο του σώματος αποτελεί δείκτη «κατοίκησης», καθώς μέσα από τη σκηνογράφηση του υλικού, ψυχικού, κοινωνικού, έμφυλου εαυτού κατοικούμε σε δεδομένους χώρους, σκηνοθετώντας συγχρόνως συμπεριφορές αλλά και τον τόπο «δράσης».
Το ένδυμα ωστόσο δεν αφορά μόνο αυτό που περιβάλλει την επιδερμίδα. Το ίδιο το δέρμα περιβάλλει ένα σύστημα οργάνων, ένα σύμπαν εσωτερικών πτυχώσεων, έναν ισχυρά αρχιτεκτονημένο οργανικό κόσμο. Εξετάζοντας το σώμα ως τη βασική μονάδα σχεδίασης και εμπειρίας του χώρου και μάλιστα του αστικού τοπίου μέσα από ποικίλα και διαδρώντα πλαίσια -από τη φανταστική ανατομία του Λακάν μέχρι το ανατμημένο και διαφανές σώμα, από το σώμα - δίκτυο μέχρι το σώμα - εικαστική εγκατάσταση, επιχειρείται ατελεύτητα η ενδελεχής χαρτογράφηση της επιτελεστικής - παραστασιακής δυνατότητας του σώματος και των ποικίλων εκδοχών του -μορφικών και εννοιολογικών- ως μέσο αναπαράστασης και αναδόμησης του αστικού τοπίου.
Σε αυτό το πλαίσιο μπορεί άραγε να αναδυθεί μια εγχώρια δυναμική, η οποία -μέσα από τη διάδραση με τη διεθνή παραστασιακή κοινότητα, αλλά και με την ελπίδα για προσεκτική σχεδίαση και εφαρμογή ενός σύμπλοκου πολιτιστικού οράματος- θα μπορέσει να λειτουργήσει καταλυτικά; Το ζητούμενο εξάλλου δεν είναι απλώς η «σύγχρονη» καλλιτεχνική εκφορά. Το διαρκές στοίχημα είναι η ανάδειξη του πλούσιου και ετερόκλητου θεατρικού μας τοπίου - σώματος, ως ένα πεδίο αλληλεπίδρασης γνωστικών πεδίων και παραγωγής πολιτιστικού πλούτου. Αναπόφευκτα η Αθήνα, ως συλλογικό σώμα, διαγράφεται και ως πεδίο δυνατοτήτων, ως παραστασιακή, σχεδιαστική και πολιτιστική εκκρεμότητα, τώρα, στην κρίσιμη μετάβαση που διανύουμε.
*Η Ελευθερία Ράπτου είναι θεατρολόγος Μsc, κριτικός θεάτρου, υπ. διδάκτωρ ΕΜΠ
1. Για την προσέγγιση της ιστορίας του θεάτρου και του δράματος μέσα από τις αλλαγές της έννοιας της ταυτότητας και της σωματικότητας, στο Erika Fischer-Lichte, History of European Drama and Theatre, μτφρ. Jo Riley, Nέα Υόρκη: Routledge, 2004.
2. Για την ανάλυση της κατά Leibniz μοναδικότητας και της σημασίας του σώματος βλέπε στο Gilles Deleuze, "H Πτύχωση. Ο Λάιμπνιτς και το Μπαρόκ", μτφ. Νίκος Ηλιάδης, Πλέθρον, 2006, σσ.179-207.
3. Για θέατρο του Jan Fabre, στο Luk Van Den Dries, Corpus Jan Fabre. Observations of a creative process, Imshoot, Uitgevers. Επίσης στο «Το Βλέμμα του Νάρκισσου»- Ε. Ράπτου, εφ. "Αυγή", 19 Ιουν. 2009.
