Του Σπύρου Κακουριώτη
Σε μια κίνηση υψηλού συμβολισμού, και ανάλογου ρίσκου, το υπουργείο Πολιτισμού έβαλε την εβδομάδα που πέρασε τέλος στο παιχνίδι της ονοματολογίας για τη θέση του επικεφαλής του Φεστιβάλ Αθηνών, ρίχνοντας στο τραπέζι ένα εξαιρετικά δυνατό χαρτί: τον ανατρεπτικό διεθνούς φήμης καλλιτέχνη Γιαν Φαμπρ, στον οποίο και εμπιστεύτηκε την καλλιτεχνική διεύθυνση...
Πρόκειται για μια απόφαση που προκάλεσε ευχάριστη έκπληξη, όχι μονάχα γιατί δεν είχε διαρρεύσει τίποτε σχετικά με τις διαπραγματεύσεις με τον Βέλγο καλλιτέχνη αλλά και γιατί η επιλογή αυτή αποτελεί μια θετική «πρωτιά» για την ελληνική διοίκηση: Με εξαίρεση την ιδιαίτερη περίπτωση της Λυρικής Σκηνής, είναι η πρώτη φορά που ένας Ευρωπαίος πολίτης μη ελληνικής καταγωγής αναλαμβάνει την καλλιτεχνική διεύθυνση ενός δημόσιου οργανισμού στην Ελλάδα - κάτι που για τους περισσότερους καλλιτεχνικούς οργανισμούς στον κόσμο αποτελεί συνήθη πρακτική.
Επιπλέον, με την κίνηση αυτή διασφαλίζεται η συνέχεια, και μαζί η ανανέωση, της καλλιτεχνικής φυσιογνωμίας που έχει κατακτήσει το Φεστιβάλ, πιθανόν με πολύ πιο ρηξικέλευθες προτάσεις. Γιατί, αν κάτι χαρακτηρίζει τον 58χρονο σήμερα Φαμπρ, αυτό είναι ο «εικονοκλαστικός» χαρακτήρας του έργου του, η υπέρβαση των ορίων ανάμεσα στα καλλιτεχνικά πεδία, η διαρκής καινοτομία.
Ανατρεπτικός πολυ-καλλιτέχνης
Γεννημένος στη φλαμανδόφωνη Αμβέρσα το 1958, ο Γιαν Φαμπρ αποτελεί έναν πολυ-καλλιτέχνη που δύσκολα μπορεί να καταταγεί σε ένα μονάχα πεδίο. Με σπουδές στις εικαστικές τέχνες, πολύ σύντομα άρχισε να γράφει θεατρικά έργα, να παρουσιάζει περφόρμανς, στη συνέχεια να σκηνοθετεί, να χορογραφεί, να δημιουργεί εικαστικές εγκαταστάσεις και γλυπτά.
Η δύναμη της πρόκλησης είναι ένα μέσο που ο Φαμπρ γνωρίζει από νεαρή ηλικία να θέτει στην υπηρεσία της τέχνης του. Στα τέλη της δεκαετίας του 1970 παρουσιάζει τις Money performances, κατά τη διάρκεια των οποίων ζητάει από τους θεατές μερικά χαρτονομίσματα, στα οποία στη συνέχεια, προς μεγάλη έκπληξη του κοινού που του τα έδωσε, βάζει φωτιά και με τις στάχτες τους σχηματίζει τη λέξη «Χρήμα»!
Την ίδια εποχή, μετονομάζει τον δρόμο όπου βρίσκεται το πατρικό σπίτι του σε «Οδό Γιαν Φαμπρ» και αναρτά μια πινακίδα που πληροφορεί τους περαστικούς ότι «Εδώ ζει και εργάζεται ο Γιαν Φαμπρ», ανάλογη με εκείνη που βρίσκεται έξω από το οίκημα όπου πέρασε μερικά χρόνια της ζωής του ο Βαν Γκογκ, στον ίδιο δρόμο.
Η ανατρεπτική αντίληψή του θα αποτυπωθεί στη σκηνή το 1982, με την παράσταση Είναι θέατρο όπως το περιμένατε και το προβλέπατε, που χαρακτηρίστηκε «βόμβα στα θεμέλια του θεατρικού κατεστημένου». Η διεθνής αναγνώριση για τη θεατρική πρακτική του Βέλγου καλλιτέχνη θα έρθει δύο χρόνια αργότερα, με την παράσταση Η δύναμη της θεατρικής τρέλας, παραγγελία της Μπιενάλε της Βενετίας. Επρόκειτο για ένα Gesamtkunstwerk ("ολικό έργο τέχνης") που συνέθετε διαφορετικά μεταξύ τους στοιχεία, ένα σχόλιο στον Βάγκνερ αλλά και όλη την παράδοση της θεατρικής ψευδαίσθησης (διάρκειας τεσσεράμισι ωρών...), σε μουσική Βιμ Μέρτενς. Την αναβίωση αυτής της ιστορικής παράστασης ο Φαμπρ παρουσίασε το 2012 στο Μέγαρο Μουσικής της Αθήνας.
Η πορεία του έκτοτε υπήρξε μια διαρκής ρήξη με τις συμβάσεις του σύγχρονου θεάτρου, συχνά μέσα από «ζωντανές εγκαταστάσεις», όπως αυτή που πραγματοποίησε κλεισμένος επί τρεις μέρες και τρεις νύχτες σε έναν λευκό κύβο, ένα μικρό δωμάτιο γεμάτο αντικείμενα, ζωγραφίζοντας διαρκώς με ένα στυλό διαρκείας, δημιουργώντας έτσι έργα που αποτελούν ένα καυστικό σχόλιο για τη «μεγάλη τέχνη».
Χάος και τάξη, επαναληπτικότητα και τρέλα, μεταμόρφωση και αποπροσωποποίηση αποτελούν δομικά στοιχεία της θεατρικής δημιουργίας του, η οποία περιστρέφεται γύρω από το ανθρώπινο σώμα σε όλες τις μορφές και καταστάσεις του: τη βία, τον πόθο, την ομορφιά, τον ερωτισμό.
Το θέμα των μύθων και των παραδόσεων κατέχει κομβική θέση στη θεατρική δημιουργία του Φαμπρ, ιδιαίτερα των αρχαιοελληνικών μύθων. Στη δική του ανάγνωση της αρχαίας τραγωδίας δεν αναζητεί μια ουμανιστική ερμηνεία του κόσμου. Αντίθετα, το ενδιαφέρον του στρέφεται στο «άλογο», στο ανεξήγητο, στη γλώσσα που σωπαίνει ή γίνεται κραυγή. Μια γεύση της προσέγγισής του αυτής είχε τη δυνατότητα να παρακολουθήσει το ελληνικό κοινό πέρσι το φθινόπωρο, όταν παρουσίασε στη Θεσσαλονίκη, στο πλαίσιο των Δημητρίων, την 24ωρη παράστασή του Mount Olympus («Όρος Όλυμπος»), που έφερε τον χαρακτηριστικό υπότιτλο «Προς δόξαν της λατρείας της τραγωδίας».
Η παράσταση αυτή, όπως και όλοι οι θεατρικοί του πειραματισμοί, ήταν αποτέλεσμα της δουλειάς της ομάδας Troubleyn, που ίδρυσε το 1986 στην Αμβέρσα και έκτοτε τον συνοδεύει στη διαδρομή του - άλλωστε, το όνομά της δεν σημαίνει παρά «Μένοντας πιστός».
Εξίσου γνωστή διεθνώς είναι και η εικαστική του δημιουργία, αφού πολλά από τα γλυπτά του είναι τοποθετημένα σε δημόσιους χώρους στο Βέλγιο και αλλού. Στην Αθήνα είχε παρουσιαστεί, το 2000, στο πλαίσιο της έκθεσης Outlook, Ο άνθρωπος που μετρά τα σύννεφα (1998), ενώ φέτος ο Γιαν Φαμπρ είναι προσκεκλημένος καλλιτέχνης στο Μουσείο Ερμιτάζ της Πετρούπολης προκειμένου να παρουσιάσει μια μεγάλη έκθεση έργων του. Είναι αξιοσημείωτο πως αποτελεί τον πρώτο σύγχρονο καλλιτέχνη που θα εκθέσει στο ιστορικό αυτό μουσείο.
Η δημιουργική αυτή πορεία του Βέλγου καλλιτέχνη, αλλά και η γνωριμία του με σημαντικούς Έλληνες συναδέλφους του, όπως ο Θόδωρος Τερζόπουλος, και η συχνή παρουσία του στην Ελλάδα (η Βίκυ Μαραγκοπούλου είχε πολλές φορές παρουσιάσει χορογραφίες του στο Φεστιβάλ Καλαμάτας) αποτελούν εχέγγυα για τη συνέχεια, αλλά και την επανεκκίνηση με περισσότερο δυναμισμό των Φεστιβάλ της Αθήνας και της Επιδαύρου. Όπως επίσης και για την ενόχληση όσων προσδοκούσαν μια συντηρητική ελληνοκεντρική αναδίπλωση του θεσμού και ένα κλείσιμο στον εαυτό του...
