Ήταν ο πρώτος άνθρωπος που ζήτησε να δει ο Νέλσον Μαντέλα μόλις αποφυλακίστηκε. Βλέπετε αυτή η λευκή γυναίκα έδινε τις δικές της μάχες για να αποκτήσουν όλοι οι κάτοικοι της χώρας της, της Νότιας Αφρικής, ίσα δικαιώματα. Δεν έπαψε στιγμή μέσα από τα βιβλία να καυτηριάζει το άπαρντχάϊντ. Ωστόσο το έργο της είχε και κάτι παραπάνω, εκείνο που έκανε τη Σουηδική Ακαδημία Γραμμάτων να της απονείμει το 1991 το βραβείο Νόμπελ Λογοτεχνίας. Η Ναντίν Γκόρντιμερ, μια ανήσυχη συνείδηση, μια μαχητική γυναίκα, πολυγραφότατη και αεικίνητη ως το τέλος, άφησε την τελευταία της πνοή στα 90 της χρόνια, όπως ανακοίνωσε χθες η οικογένειά της.
"Ήταν μια συγγραφέας απ' αυτές που υπάρχουν λίγες πια στην εποχή μας. Εννοώ ότι ξεκίνησε να γράφει όχι μόνο για τη χαρά της γραφής ούτε μόνο για τη δόξα, γιατί έβλεπε τη λογοτεχνία ως συμπλήρωμα της πολιτικής και κοινωνικής δράσης της. Η ίδια σαν άνθρωπος ήταν γεμάτη πείσμα, χωρίς φόβο και με πολύ πάθος. Αυτές οι ιδιοτητές της τη βοήθησαν όχι μόνο να φτάσει μέχρι το νόμπελ αλλά και να τα βάλει - λευκή αυτή- με τους ρατσιστές του απαρντχάιντ" μας λέει ο Ανταίος Χρυσοστομίδης, για την σπουδαία αυτή γυναίκα της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Έχοντας μάλιστα την τύχη όχι μόνο να τη γνωρίσει αλλά και να συχνάζει στο σπίτι της για μια ολόκληρη εβδομάδα στο Γιοχάνεσμπουργκ, ο γνωστός μεταφραστής-εκδότης υπογραμμίζει "είχε τη σκληράδα των παλιών κομμουνιστών αλλά ήταν και απίστευτα τρυφερή και ανθρώπινη αλλά δεν πίστευε δόγματα όπως οι παλιές κομμουνίστριες. Τη θυμάμαι κάθε απόγευμα να ετοιμάζει ένα ποτό για να καθίσουμε στον κήπο της, τον οποίο περιποιώταν η ίδια, μαζί με έναν γέρο κηπουρό. Τη θυμάμαι να είναι έξωφρενών που μετά από μια απόπειρα ληστείας που την κράτησε κλειδωμένη και θυμωμένη σε ένα υπόγειο για ώρες πολλές, να αναγκάζεται να βάλει συρματοπλέγματα γύρω από το σπίτι της καταστρατηγώντας όπως η ίδια έλεγε, έναν από τους κανόνες της ζωής της: να ζει ελεύθερη και να μάχεται τα συρματοπλέγματα όπου αυτά υπήρχαν. Ήταν ήδη 85 χρονών και έγραφε κάθε πρωί μην αφήνοντας κανέναν, μέχρι το μεσημέρι, να τη διακόψει από τη δουλειά της".
Ωστόσο πέρα από την πολιτική και τον τρόπο με τον οποίο διείσδυσε στο έργο της, υπάρχει και το ίδιο το έργο, με τη δική του δυναμική και γοητεία. "Στη λογοτεχνία της" εξηγεί ο Ανταίος Χρυσοστομίδης "κατόρθωσε να μην υποπέσει ποτέ στην εύκολη λύση των συνθημάτων και της πολιτικολογίας, παρ' ότι έμενε βαθιά πολιτική ακόμα κι όταν έγραφε κι ένα ερωτικό διήγημα. Στα δυνατά της σημεία η πολύμορφη θεώρηση του ανθρώπινου πλάσματος και της σχέσης του με τους άλλους".
Κόρη Εβραίων μεταναστών ρωσικής καταγωγής, η Ναντίν Γκόρντιμερ γεννήθηκε το 1923 στο Σπρινγκς, μια μικρή πόλη δίπλα στο Γιοχάνεσμπουργκ. Άρχισε να γράφει από τα 9 της χρόνια ενώ στα δεκαπέντε της δημοσίευσε το πρώτο της διήγημα. Η πρώτη της συλλογή διηγημάτων με τίτλο "Face to Face" (Πρόσωπο με πρόσωπο) κυκλοφόρησε το 1949, και έκτοτε η συγγραφέας δεν έπαψε να ασκεί δρυμεία κριτική στο άπαρντχάιντ και το καθεστώς του. Ενεργό μέλος του κινήματος κατά του άπαρντχάιντ από το 1960, εντάχθηκε στο Αφρικανικό Εθνικό Κογκρέσο (ANC) όταν ακόμα θεωρούνταν παράνομη οργάνωση από την κυβέρνηση της Νότιας Αφρικής, στο σπίτι της έκρυβε τους ηγέτες του, ενω είχε δηλώσει ότι η πιο περήφανη μέρα της ζωής της ήταν όταν το 1986 κατέθεσε ως μάρτυρας υπεράσπισης στη δίκη 22 αντιρατσιστών ακτιβιστών. Ταξίδεψε σε πολλές χώρες προκειμένου να υποστηρίξει την κατάργηση της πολιτικής διακρίσεων και της πολιτικής καταπίεσης. Ο ακτιβισμός της επεκτάθηκε και στη λογοκρισία και τον έλευγχο του κράτους πάνω στη λογοκρισία, αρνήθηκε να επιτρέψει τη μετάδοση των έργων της από την τηλεόραση, καθώς αυτή ελεγχόταν από τη ρατσιστική κυβέρνηση. Και όταν πια το απαρντχάιντ κατέρρευσε, εκείνη δεν έχασε ούτε τις ευαισθησίες της ούτε την κριτική της στάση ούτε την μαχητικότητά της για όλα όσα ταλανίζουν τον κόσμο μας, τον κόσμο της εκεί στη Νότια Αφρική.
Η Γκόρντιμερ εξέφρασε έντονα τις αντιρατσιστικές πεποιθήσεις της μέσα από τις οκτώ συλλογές διηγημάτων και τα δέκα μυθιστορήματά της, πολλά από τα οποία λογοκρίθηκαν και απαγορεύτηκε η κυκλοφορία τους από το απαρντχάιντ. Το 1974 κέρδισε το βραβείο Μπούκερ για το μυθιστόρημά της "The Conservationist" (O συντηρητής) ενώ το μυθιστόρημα της "Το όπλο του σπιτιού" είναι το πρώτο που έγραψε μετά την πτώση του άπαρντχάιντ. Κοινωνός και γνώστης της ελληνικής κουλτούρας, στο λόγο που εκφώνησε στην τελετή βράβευσής της με το Νόμπελ, αναφέρεται και στη ρήση του Νίκου Καζαντζάκη "τέχνη είναι όχι τόσο η απεικόνιση του αντικειμένου όσο των δυνάμεων που το δημιούργησαν". Στη χώρα μας κυκλοφορούν τα έργα της "Μια ιδιοτροπία της φύσης", "Η ιστορία του γιού μου", "Το όπλο του σπιτιού", "Ένας τυχαίος εραστής", η συλλογή δοκιμίων "Ζώντας με την ελπίδα και την Ιστορία", και η ανθολογία διηγημάτων "Λέγοντας ιστορίες" για την οποία κάλεσε συγγραφείς απ' όλο τον κόσμο να γράψουν διηγήματα, προκειμένου τα έσοδα από το βιβλίο να διατεθούν σε ιδρύματα και οργανισμόυς που ασχολούνται με την προληπτική εκπαίδευση κατά του AIDS και την περίθαλψη των ατόμων που νοσούν απ' αυτό.
Πόλυ Κρημνιώτη
