Επιζητώντας τη διατήρηση της εξουσίας του και προσπαθώντας να διατηρήσει ένα αξιοπρεπές ποσοστό στις ευρωεκλογές, ο Αντ. Σαμαράς προβάλλει ως βασικά επιχειρήματα ότι τα Μνημόνια τελείωσαν, υπάρχει πρωτογενές πλεόνασμα και επιτέλους βγήκαμε στις αγορές. Η μόνη σύνδεση που κάνει με την κοινωνία είναι το μοίρασμα του προεκλογικού πεντακοσάρικου σε κάποιες ομάδες εργαζομένων, με κριτήριο την προσδοκώμενη θετική εκλογική τους συμπεριφορά.
Τα προηγούμενα χρόνια οι πολιτικές που εφαρμόστηκαν από τις διαδοχικές κυβερνήσεις ανέτρεψαν βίαια το εκλογικό σκηνικό και δημιούργησαν δύο μεγάλα κοινωνικά και πολιτικά μπλοκ που σχηματικά ονομάστηκαν μνημονιακό - αντιμνημονιακό. Όμως τα Μνημόνια ήταν το επιφαινόμενο της εφαρμογής της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας σε όλη την Ευρώπη και με ιδιαίτερα σκληρό και ακραίο τρόπο στην Ελλάδα. Ιδεολογίας που παίρνει το κέντρο των αποφάσεων από την κοινωνία και το δίνει στις αγορές, δηλαδή στους κατόχους του χρήματος, που ρυθμίζουν τη οικονομία. Οι πολιτικές αποφάσεις δεν πρέπει να έχουν βάση τις ανάγκες των πολιτών, αλλά την κερδοφορία των ρυθμιστών της κυκλοφορίας του χρήματος.
Η κεντρική λογική του νεοφιλελευθερισμού είναι πολύ απλή. Όλες οι κοινωνικές δραστηριότητες, από τα έργα υποδομής έως την καλλιτεχνική δημιουργία ή την ιατρική έρευνα, χρειάζονται χρήματα για να γίνουν. Τα χρήματα τα έχουν οι αγορές, δηλαδή τράπεζες και χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Οι αγορές δανείζουν χρήματα στα κράτη και τους ιδιώτες και, χωρίς τη σύμφωνη γνώμη τους, ούτε οι εθνικές ούτε η ιδιωτική οικονομία μπορούν να λειτουργήσουν. Οι αγορές αποφασίζουν πώς και ποιον θα δανείσουν και, το σημαντικότερο, με ποιους όρους. Μπορούν λοιπόν να επηρεάσουν τις τύχες λαών και εθνών. Ένα βήμα ακόμα για να ολοκληρωθεί το πιστεύω του νεοφιλελευθερισμού. Απαιτούν να τους αναγνωριστεί, τόσο από τους πολιτικούς όσο και από τους πολίτες, το δικαίωμα να ρυθμίζουν τις τύχες κρατών και ανθρώπων.
Οι αγορές παίρνουν τη θέση τού ελέω θεού βασιλέως. Δυστυχώς, όταν το αυγό του νεοφιλελευθερισμού επωαζόταν στις αρχές του 1990, η τότε ισχυρή σοσιαλδημοκρατία έγινε συνένοχη στις πρώτες δειλές εφαρμογές του νέου μοντέλου. Επισφαλείς θέσεις εργασίας παράλληλα με τις ισχυρές συλλογικές συμβάσεις, ιδιωτικοποιήσεις σε διάφορους τομείς, κρατώντας, όμως, τα βασικά κοινωνικά αγαθά δημόσια, συμβάσεις παραχώρησης με κυρίαρχο εταίρο το κράτος. Οι σοσιαλδημοκράτες θεώρησαν ότι κάποιοι μικροί συμβιβασμοί δεν θέτουν σε κίνδυνο το κοινωνικό συμβόλαιο. Όταν όμως αφήσεις μια χαραμάδα, κάποια στιγμή η πόρτα θα μείνει ορθάνοιχτη.
Η οικονομική κρίση που δημιούργησε η λογική του νεοφιλελευθερισμού μέσω του ανεξέλεγκτου δανεισμού των τραπεζών ήταν η ευκαιρία για την τελική του επίθεση. Οι συντηρητικοί Ευρωπαίοι ηγέτες, δεξιοί και μεταλλαγμένοι σοσιαλδημοκράτες, ήταν υποταγμένοι στη λογική των κυρίαρχων αγορών. Η πολιτική της ακραίας λιτότητας και των θυσιών που πρέπει να κάνουν οι εργαζόμενοι έγινε κυρίαρχη στην Ευρώπη. Με τις πολιτικές αυτές έγινε μια βίαιη κοινωνική αναδιάρθρωση, με συμπίεση προς τα κάτω της μέχρι πρότινος ισχυρής μεσαίας τάξης. Καταργήθηκαν το κοινωνικό κράτος και όλες οι κοινωνικές και δημοκρατικές κατακτήσεις του 20ού αιώνα.
Εφόσον οι αποφάσεις δεν πρέπει να είναι στα χέρια των πολιτών, η δημοκρατία δεν είναι πια απαραίτητη. Αντιθέτως η αστάθεια που μπορούν να δημιουργήσουν οι αποφάσεις από τα κάτω καθιστούν τη δημοκρατία επικίνδυνη για την κυριαρχία των αγορών. Ακόμη η κερδοφορία δεν μπορεί να επιτευχθεί με τις δεσμεύσεις που δημιουργούν η ύπαρξη φιλεργατικών νόμων, συλλογικών συμβάσεων και ισχυρών συνδικάτων. Η ύπαρξη των Μνημονίων, που είναι απλώς η συγκυριακή επιλογή του νεοφιλελευθερισμού, επέφερε αλλαγές στο εργασιακό καθεστώς, κατάργησε τη μονιμότητα στο Δημόσιο και τις συλλογικές συμβάσεις στον ιδιωτικό τομέα, απαξίωσε την ανάγκη ύπαρξης δημόσιων αγαθών, όπως υγεία, παιδεία, νερό, ενέργεια, επέβαλε τις ιδιωτικοποιήσεις με πρόσχημα την αποπληρωμή του χρέους.
Το τέλος των Μνημονίων, αν υπάρξει, και δεν είναι προφανώς αναμενόμενο για τώρα, δεν θα αναιρέσει καμιά από τις επιπτώσεις των μνημονιακών πολιτικών. Οι σχέσεις εργασίας θα παραμείνουν επισφαλείς, τα ασημικά που πουλήθηκαν όσο-όσο δεν θα επιστρέψουν στο κράτος και την κοινωνία, η δημοκρατία θα παραμείνει αυταρχική. Οι πολιτικές της λιτότητας και της φτωχοποίησης θα συνεχιστούν και χωρίς Μνημόνια αν παραμείνουν οι κυβερνήσεις που υπηρετούν τις αγορές και τους ολιγάρχες και όχι τους πολίτες που τις εξέλεξαν.
Μόνο μια πολιτική αλλαγή, λοιπόν, με ισχυρή την Αριστερά στην Ευρώπη και την Ελλάδα, μπορεί να επιφέρει και κοινωνικές αλλαγές. Μέσα από έναν μακρύ και δύσκολο, αλλά και ελπιδοφόρο δρόμο, όπου η αλληλεγγύη και η ανατροπή των απάνθρωπων λογικών των αγορών θα δημιουργήσουν τις προϋποθέσεις για μια κοινωνία δίκαιη και δημοκρατική. Μια κοινωνία όπου οι αποφάσεις θα λαμβάνονται από τους πολίτες και τους πολιτικούς και όχι από τις τράπεζες και τις εταιρείες αξιολόγησης και θα είναι προς όφελος του κοινωνικού συνόλου και όχι για την αύξηση της κερδοφορίας των αγορών.
*Η Ρία Καλφακάκου είναι πανεπιστημιακός
