Δεκαετία μεγάλων ανατροπών, ανακατατάξεων και νέων δεδομένων για το πολιτικό σύστημα η δεκαετία 2009 - 2019. Η περίοδος της κρίσης, με τα τρία Μνημόνια, ανέδειξε, με τις εκλογικές αναμετρήσεις που έγιναν, έναν νέο πολιτικό χάρτη και νέους συσχετισμούς. Είχαμε, και με τη χθεσινή αναμέτρηση, έξι βουλευτικές εκλογές (Οκτώβριος 2009, Μάιος 2012, Ιούνιος 2012, Ιανουάριος 2015, Σεπτέμβριος 2015 και Ιούλιος 2019) και τρεις ευρωεκλογές (Ιούνιος 2009, Μάιος 2014 και Μάιος 2019) με πολύ ενδιαφέροντα στοιχεία για την πορεία των κομμάτων, τις ανατροπές, τις ευρύτερες πολιτικές και κοινωνικές διεργασίες και τις μετακινήσεις.
Η δεκαετία ξεκίνησε με τις ευρωεκλογές και τις βουλευτικές εκλογές του 2009, τις τελευταίες όπου ο παραδοσιακός δικομματισμός της μεταπολιτευτικής περιόδου (Ν.Δ. - ΠΑΣΟΚ) κατέγραψε μεγάλα ποσοστά (68,45% στις ευρωεκλογές και 77,39% στις βουλευτικές). Ήταν, όπως φάνηκε από τις επόμενες εκλογικές αναμετρήσεις, το μεγάλο του -τελευταίο- έργο πριν από την αποδυνάμωσή του. Σε όλες, επτά συνολικά, τις μετέπειτα εκλογικές αναμετρήσεις τα εκλογικά δεδομένα δεν ήταν όπως πριν... Η κρίση και τα Μνημόνια δημιουργούσαν συνεχόμενους κοινωνικούς και πολιτικούς σεισμούς που δύσκολα ή και ελάχιστα μπορούσαν να τους προβλέψουν κόμματα, επιτελεία και αναλυτές.
Ας δούμε, όμως, με βάση τις δέκα εκλογικές αναμετρήσεις, τι έγινε και ποια ήταν τα στοιχεία που σηματοδότησαν τις εκλογικές αναμετρήσεις. Πρώτο στοιχείο η πτώση του παραδοσιακού δικομματισμού της μεταπολίτευσης με την άνοδο του ΣΥΡΙΖΑ. Ο νέος διπολισμός σηματοδοτεί την περίοδο μετά το 2012.
Η τεράστια δυναμική και η άνοδος του ΣΥΡΙΖΑ
Η μεγάλη άνοδος και η σταθεροποίηση του κόμματος της Ριζοσπαστικής και Ανανεωτικής Αριστεράς. Από το 4,70% των ευρωεκλογών του 2009 και το 4,60% των βουλευτικών της ίδιας χρονιάς έφτασε το 2012 στη διπλή αναμέτρηση στο 16,78% τον Μάιο και στο 26,89% τον Ιούνιο. Το 2015 κέρδισε τις εκλογές με 36,34% και μετά το δημοψήφισμα του Ιουλίου, το τρίτο Μνημόνιο και την αποχώρηση της ΛΑΕ κέρδισε για δεύτερη φορά τις εκλογές με 35,46%. Μια δυναμική πορεία που παρόμοια δεν έχει καταγραφεί στην πολιτική ιστορία της χώρας.
Ταυτόχρονα, παρά τις τεράστιες δυσκολίες της περιόδου 2015 - 2018 (που δεν είναι του παρόντος) και παρότι κυβέρνησε με Μνημόνιο, σταθεροποίησε τις δυνάμεις του στις δύο πρόσφατες εκλογικές αναμετρήσεις των ευρωεκλογών του Μαΐου και τη χθεσινή. Όχι μόνο παραμένει η κυρίαρχη πολιτική δύναμη στον ευρύτερο προοδευτικό χώρο και στην Κεντροαριστερά, με ό,τι αυτό σημαίνει για το αύριο, αλλά δείχνει ότι παραμένει μια ισχυρή, αξιόπιστη και δυναμική σταθερά στον νέο πολιτικό χάρτη. Αποτελεί δε, με το ποσοστό που έχει, τον βασικό εκφραστή των αριστερών, προοδευτικών και δημοκρατικών δυνάμεων στη χώρα.1
Η πτώση και αποσταθεροποίηση του ΠΑΣΟΚ
Το 43,92% των βουλευτικών εκλογών του Οκτωβρίου 2009 (3.012.542 ψήφοι) έφτασε μέσα σε 19 μήνες, τον Μάιο του 2012, σε 13,18% και 833.529 ψήφους. Έπεσε ακόμη περισσότερο τον Ιούνιο του 2012 στο 12,28% και 755.868 ψήφους, για να φτάσει τον Ιανουάριο του 2015, οπότε νίκησε ο ΣΥΡΙΖΑ, στο 4,6% και τις 289.469 ψήφους. Έχασε δηλαδή από τον Οκτώβριο του 2009 μέχρι τον Ιούνιο του 2012 ποσοστό 31,64% ή 2.256.674 ψηφοφόρους. Από τον Οκτώβριο του 2009 μέχρι τον Ιανουάριο του 2015 η απώλεια είναι 39,24% του εκλογικού σώματος ή 2.323.073 ψηφοφόροι. Πρόκειται για πολιτικό γεγονός τεραστίων επιπτώσεων. Πάνω από το μισό της εκλογικής βάσης του ΠΑΣΟΚ της περιόδου του 2009 όχι μόνο στήριξε τον ΣΥΡΙΖΑ την περίοδο της ανόδου του, αλλά παρέμεινε και βρίσκεται, όπως φαίνεται από τα εκλογικά αποτελέσματα, και σήμερα στον ΣΥΡΙΖΑ.
Η κρίση και η επανάκαμψη της Ν.Δ.
Η πρώτη περίοδος των Μνημονίων και η διαχείρισή της από την κυβέρνηση του Γ. Παπανδρέου επέτρεψε στην τότε ηγεσία της Ν.Δ. υπό τον Αντ. Σαμαρά να διατηρήσει μια "αντιμνημονιακή" τακτική μέχρι και τον σχηματισμό κυβέρνησης με πρωθυπουργό τον Λ. Παπαδήμο στις 11 Νοεμβρίου 2011, μετά τη συμφωνία Ν.Δ. - ΠΑΣΟΚ και ΛΑΟΣ. Το δεύτερο Μνημόνιο ψηφίστηκε στις 13 Φεβρουαρίου 2012. Οι βουλευτές της Ν.Δ. που αντιτάχθηκαν στην ψήφιση διαγράφτηκαν. Την ίδια περίοδο (24 Φεβρουαρίου 2012) ιδρύθηκε το κόμμα των ΑΝ.ΕΛΛ. από τον Π. Καμμένο. Η κατάσταση βέβαια στον χώρο της Κεντροδεξιάς δεν ήταν ίδια με τον πολιτικό σεισμό και τις ανακατατάξεις στον χώρο της Κεντροαριστεράς.
Η Ν.Δ., ένα από τα δύο κόμματα του παραδοσιακού δικομματισμού, άντεξε, παρ' όλο που στις εκλογές του Μαΐου του 2012 κατέγραψε το χαμηλότερο ποσοστό της ιστορίας της (18,85% με 1.192.054 ψήφους). Μπόρεσε έτσι τον Ιούνιο του 2012 συμπράττοντας με το ΠΑΣΟΚ και τη ΔΗΜ.ΑΡ. να γίνει πρωθυπουργός ο Αντ. Σαμαράς. Μετά από δυόμισι χρόνια η δυναμική του ΣΥΡΙΖΑ δημιούργησε εντελώς νέα δεδομένα στο πολιτικό σύστημα με τη μεγάλη νίκη στις εκλογές του Ιανουαρίου του 2015. Η Ν.Δ. κατάφερε να επανακάμψει με μεγάλα κέρδη στις αυτοδιοικητικές εκλογές και τις ευρωεκλογές Μαΐου - Ιουνίου 2019.
Στις χθεσινές βουλευτικές εκλογές πέτυχε νίκη η οποία την επαναφέρει αυτοδύναμη στην κυβέρνηση. Το ποσοστό της, που δείχνει από πρώτη ανάγνωση επαναφορά δυνάμεων που είχε απολέσει με την κρίση, την καθιστά αδιαμφισβήτητο πρώτο πόλο στο νέο δικομματικό - διπολικό σύστημα που δημιουργείται.
Η στασιμότητα του ΚΚΕ
Ένα στοιχείο που από ορισμένους αναλυτές χαρακτηρίζεται εντυπωσιακό είναι ότι τη δεκαετή αυτή περίοδο της κρίσης το ΚΚΕ παρέμεινε σταθερό. Τα ποσοστά του έφτασαν το 7,54% τον Οκτώβριο του 2009 και το 8,48% τον Μάιο του 2012, αλλά μετά παρέμειναν κοντά στο 5%. Το χαμηλότερο ποσοστό του το ΚΚΕ το κατέγραψε τον Ιούνιο του 2012 (4,51%). Δεν φάνηκε ικανό, σημειώνουν αναλυτές, να "αξιοποιήσει" την κρίση ούτε να "εισπράξει" από τα τρία Μνημόνια και τις κοινωνικές διεργασίες της περιόδου.
Ακροδεξιά. Η πτώση της Χρυσής Αυγής - Η άνοδος της Ελληνικής Λύσης. Συγκοινωνούντα δοχεία;
Η νεοναζιστική οργάνωση Χρυσή Αυγή, εκμεταλλευόμενη την οικονομική κρίση αλλά και την "καταγγελία του συστήματος", μπόρεσε, από περιθωριακή οργάνωση, να μπει στην κεντρική πολιτική σκηνή. Το 0,29% (19.624 ψήφοι) στις εκλογές του Οκτωβρίου του 2009 έγινε 6,97% (446.894 ψήφοι) στις εκλογές του Μαΐου του 2012. Έκτοτε, στις επόμενες πέντε αναμετρήσεις συγκεντρώνει ποσοστά από 6,28% έως 9,39%. Στις ευρωεκλογές του Μαΐου, μετά και την ευρισκόμενη σε εξέλιξη δίκη της Χρυσής Αυγής και τις αποκαλύψεις για την εγκληματική της δράση πέραν του στυγερού εγκλήματος της δολοφονίας του Π. Φύσσα, η Χ.Α. εμφάνισε πτώση. Έπεσε στο 4,88% (275.821 ψήφοι), με μέρος των ψηφοφόρων της να επιλέγει την Ελληνική Λύση του Κυριάκου Βελόπουλου.
Το άθροισμα και των δύο στις ευρωεκλογές ήταν λίγο κάτω από 10%. Αυτό το αποτέλεσμα δείχνει σε μια πρώτη ανάγνωση ότι αυτή η Ακροδεξιά, που ήταν κοντά στο 10%, είναι κομμένη στα δύο και το αμιγώς νεοναζιστικό κομμάτι της βρίσκεται σε πτώση. Φαίνεται ότι με την έξοδο από τα Μνημόνια και την ομαλοποίηση που πέτυχε η κυβέρνηση του ΣΥΡΙΖΑ έχουμε μείωση της Χ.Α. και το κενό αυτό στην Ακροδεξιά το καλύπτει ο Κ. Βελόπουλος, πρώην στέλεχος του ΛΑΟΣ και αρχηγός της Ελληνικής Λύσης, ενός εθνικιστικού κόμματος με έντονο φιλορωσικό προσανατολισμό, αλλά και με "θρησκευτική - ορθόδοξη" ρητορική.
Με βάση το 80% των επίσημων αποτελεσμάτων, η Χρυσή Αυγή δεν είχε σίγουρη την είσοδο στη Βουλή. Έφτανε στο 2,9%. Η μη είσοδός της θα σημάνει την επικύρωση της αρχής του τέλους για τη νεοναζιστική οργάνωση, που είχε φανεί και στις ευρωεκλογές του Μαΐου. Αντίθετα, η Ελληνική Λύση του Κ. Βελόπουλου συγκέντρωνε το 3,7% εξασφαλίζοντας την είσοδο στη Βουλή και περίπου 10 έδρες.
ΛΑΟΣ και ΑΝ.ΕΛΛ. Άνοδος και πτώση
Η κρίση οδήγησε στην "εξαφάνιση" του ΛΑΟΣ του Γ. Καρατζαφέρη. Το 5,63% των εκλογών του Οκτωβρίου του 2009 έγινε 1,03% στις εκλογές του Ιανουαρίου του 2015. Βασικά στελέχη του ΛΑΟΣ προσχώρησαν στη Ν.Δ. του Αντ. Σαμαρά, ενώ μεγάλο μέρος των ψηφοφόρων, εξαιτίας και του μνημονιακού συμβιβασμού με τη συμμετοχή στην κυβέρνηση Παπαδήμου, εξέλεξαν το αντιμνημονιακό νεοσύστατο κόμμα ΑΝ.ΕΛΛ.
Οι ΑΝ.ΕΛΛ. του Π. Καμμένου, που ενισχύθηκαν και με στελέχη του ΠΑΣΟΚ (της λεγόμενης πατριωτικής πτέρυγας), πέτυχαν στην πρώτη συμμετοχή τους στις εκλογές, τον Μάιο του 2012, να πάρουν 10,60% με 670.596 ψήφους. Και στις επόμενες τέσσερις εκλογικές αναμετρήσεις πήραν ποσοστά από 3,69% έως 7,51% και συνεργάστηκαν με τον ΣΥΡΙΖΑ στην κυβέρνηση. Στις ευρωεκλογές του Μαΐου απέτυχαν συγκεντρώνοντας 0,80% και 45.148 ψήφους.
Νέα δεδομένα "αριστερά" του ΣΥΡΙΖΑ
Η Λαϊκή Ενότητα, οι δυνάμεις που αποχώρησαν από τον ΣΥΡΙΖΑ το καλοκαίρι του 2015, στις εκλογές του Σεπτεμβρίου 2015, πήρε 2,86% (155.320 ψήφοι) και έμεινε εκτός Βουλής. Στις ευρωεκλογές συγκέντρωσε 0,56% 31.674 ψήφους.
Αυτό που δεν κατάφερε η ΛΑΕ το κατάφερε το ΜέΡΑ 25, το κόμμα του Γ. Βαρουφάκη. Στις ευρωεκλογές του Μαΐου έμεινε εκτός Ευρωβουλής για λίγες ψήφους. Συγκέντρωσε 2,99% με 169.293 ψήφους. Χθες κατόρθωσε να ξεπεράσει το 3% και πέτυχε την είσοδό του στη Βουλή.
1 Ο συλλογικός τόμος "ΣΥΡΙΖΑ. Ένα κόμμα εν κινήσει. Από τη δημοκρατία στη διακυβέρνηση", σε επιμέλεια του Γιάννη Μπαλαμπανίδη, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις "Θεμέλιο", αποτελεί την πρώτη μεγάλη επιστημονική έρευνα για την άνοδο και τη δυναμική του ΣΥΡΙΖΑ.
