"Ακόμη κι αν η συμφωνία δεν είναι αυτή που θα θέλαμε, δίνει στην κυβέρνηση τη δυνατότητα να ξεκινήσει το 'δεύτερο ημίχρονο' διακυβέρνησης, στο οποίο οι νέες ιδέες, θεσμοί και πρακτικές θα ανθήσουν" επισημαίνει ο Κώστας Δουζίνας, καθηγητής Νομικής, αντιπρύτανης και διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Ερευνών στο Κολέγιο Μπίρκμπεκ του Πανεπιστημίου του Λονδίνου. Συζητήσαμε για το δημοψήφισμα το οποίο θεωρεί πως ενοποίησε τον λαϊκό πόλο.
ΣΥΝΕΝΤΕΥΞΗ ΣΤΗΝ ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΓΙΑΜΑΛΗ
* To δημοψήφισμα εκφράζει τη λαϊκή βούληση. Κατά πολλούς έχει μανιχαϊκά χαρακτηριστικά και αφαιρεί από την κυβέρνηση την ευελιξία να κινηθεί εκτός πλαισίου.
Λέγοντας μανιχαϊκά χαρακτηριστικά εννοείς ότι το δημοψήφισμα ήταν διχαστικό. Βέβαια το ερώτημα "ναι ή όχι" αναγκάζει τον κόσμο να ενταχθεί στη μία ή στην άλλη πλευρά. Αυτό είναι προφανές, εξ ορισμού κάθε δημοψήφισμα διαιρεί. Όμως διαιρέσεις που γίνονται μέσω της έγκλησης σε ένα δίλημμα που μαζεύει από τη μία μεριά ένα μεγάλο κομμάτι του πληθυσμού σε αντίθεση με την εξουσία και το κατεστημένο, όχι μόνο δεν είναι διχαστικές αλλά αποτελούν τον βασικό τρόπο με τον οποίο εμφανίζεται και εκφράζεται αυτό που λέμε "λαός". Με αυτή την έννοια το δημοψήφισμα είναι η κλασική μορφή της ηγεμονικής διαίρεσης του κοινωνικού.
Όλο το κοινωνικό πεδίο -και το λαϊκό και το πιο ταξικά ανώτερο μέρος του- διασχίζεται από εντάσεις, συγκρούσεις και διαφορές. Μια ηγεμονική διαίρεση ενοποιεί τον λαϊκό πόλο. Πετυχαίνει όταν ένα κομμάτι του πληθυσμού λέει "εμείς", λέει "όχι". Αυτό συνέβη με την κατάληψη του Συντάγματος το 2011 από τους Αγανακτισμένους. Εκεί φτιάχτηκε μέσα από καθαρούς αμεσοδημοκρατικούς θεσμούς η έννοια του "εμείς" σε αντίθεση με τους "άλλους", την κυβέρνηση την τρόικα.
Το ίδιο συνέβη και στις 5 Ιουλίου, όταν ο κόσμος πήρε την υπόθεση του δημοψηφίσματος στα χέρια του και με το Όχι συναντήθηκε με τον λαϊκό πόλο του 2011. Οι Αγανακτισμένοι και το κινήματα αλληλεγγύης που ξεπήδησαν από το Σύνταγμα δρομολόγησαν το τέλος του παλιού καθεστώτος και το ξύπνημα της ιστορίας στις 25 Ιανουαρίου. Θα έλεγα γενικότερα ότι κάθε ηγεμονική πολιτική, κάθε ηγεμονική διαίρεση του κοινωνικού χώρου η οποία οδηγεί στη δημιουργία του λαού ή λαϊκού πόλου, πρέπει πάντα να υιοθετεί αξιακές ή άλλες αρχές οι οποίες εμφανίζονται πιο σημαντικές απ' ό,τι οι εσωτερικές διαφορές και συγκρούσεις που υπάρχουν στους "από κάτω" (μεταξύ δημοσίων και ιδιωτικών υπαλλήλων, ανέργων και εργαζομένων, πατριωτών και διεθνιστών κ.ο.κ).
Και στο Σύνταγμα Ι (2011) και στο Σύνταγμα ΙΙ (3 και 5 Ιουλίου) οι βασικές αξίες ήταν οι ίδιες: στους Αγανακτισμένους "Όχι στα Μνημόνια", σήμερα "Όχι στη Λιτότητα και στους εκβιασμούς", δεύτερο το αίτημα ανεξαρτησίας και λαϊκής κυριαρχίας, τέλος η άμεση δημοκρατία που συνένωσε τα δύο αιτήματα και δημιούργησε τη διαχωριστική γραμμή.
Στο Σύνταγμα Ι οι αμεσοδημοκρατία των λαϊκών συνελεύσεων και ομάδων εργασίας που λειτουργούσαν με το αξίωμα της ισότητας. Στο προχθεσινό ο τρόπος με τον οποίο ο κόσμος πήρε στα χέρια του την ιστορία του Όχι, την έκανε υπόθεσή του και την έφερε σε πέρας παρότι στην αρχή της εβδομάδας είχαμε όλοι μάθει ότι η εκλογική τάση ήταν προς το Ναι. Αυτή η βουβή εκστρατεία από τα κάτω δεν ήταν ορατή σε δημοσκόπους και ΜΜΕ. Η μεγάλη "έκπληξη" του 20% ήταν αποτέλεσμα του τρόπου με τον οποίο πήρε ο δήμος την ψήφο στα χέρια του.
* Η νέα αφήγηση των συστημικών ΜΜΕ για το δημοψήφισμα μετά το συντριπτικό "Όχι" είναι ότι πρόκειται περί πρακτικής βενεζουελάνικου τύπου... Μάλιστα δεν είναι λίγοι εκείνοι που μίλησαν για "χούντα Τσίπρα". Τι απαντάμε;
Ας αφήσουμε τους Ποταμίσιους και τους δεξιούς και την άποψη τους για τη Βενεζουέλα. Ας δούμε την Ευρώπη: Στους διαδρόμους των Βρυξελλών φοβούνται τα δημοψηφίσματα όπως ο διάολος το λιβάνι. Οποτεδήποτε ευρωπαϊκοί λαοί εκλήθησαν να απαντήσουν δημοψηφισματικά σε μεγάλες πρωτοβουλίες της Ε.Ε. είπαν συνήθως Όχι. Πιο ενδεικτική είναι η ψήφος εναντίον του Ευρωπαϊκού Συντάγματος στη Γαλλία και την Ολλανδία, στην Ιρλανδία και την Πολωνία.
Απαγόρευσαν λοιπόν το δημοψήφισμα στον Παπανδρέου και με τον ίδιο τρόπο αντιμετωπίστηκε και το δικό μας από τους Ευρωπαίους -και τους Έλληνες ακολούθους τους- ως ένα πραξικόπημα! Αλλά ποιο είναι το πραξικόπημα; Ότι ψήφισε ο δήμος, ότι εκλήθη ο πληθυσμός να απαντήσει σε ένα μεγάλο υπαρξιακό ερώτημα για το μέλλον της Ελλάδας και του καθενός μας; Ο κόσμος έγινε δήμος και ψήφισε φτιάχνοντας ένα νέο λαϊκό πόλο, ο οποίος δεν είναι αποκλειστικά ΣΥΡΙΖΑ, υποστηρίζει πολλά κόμματα ή κανένα. Αλλά υποστηρίζει τη στάση της κυβέρνησης. Έτσι αυτός ο νέος λαϊκός πόλος μπήκε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων.
Η ελληνική πλευρά στις διαπραγματεύσεις είχε μόνο δύο πλεονεκτήματα, το ηθικό και το πολιτικό - δημοκρατικό. Η κυβέρνηση έβαλε λοιπόν τον δήμο και την δημοκρατία στις διαπραγματεύσεις και πρόβαλε την ηθική, με την ανθρωπιστική κρίση που δημιουργεί ηθικές και πιθανώς νομικές ευθύνες και την πίστη της στην ισότητα και την κοινωνική δικαιοσύνη.
* Πως σας φάνηκε η υποδοχή του δημοψηφίσματος από τις ευρωπαϊκές ελίτ;
Αυτό που συνέβη στις διαπραγματεύσεις δεν ήταν μόνο η διεθνοποίηση, αλλά και η πολιτικοποίηση του ελληνικού ζητήματος και η εισαγωγή της ηθικής διάστασης. Όταν η διαπραγματευτική σχέση είναι τόσο άνιση, ασύμμετρη, πρέπει να αλλάζεις συνεχώς το πεδίο της συζήτησης και να κερδίζεις χρόνο. Οι διαπραγματεύσεις ακολούθησαν τη λογική του "ανταρτοπόλεμου". Ήταν ένας ανταρτοπόλεμος ο οποίος προσπαθούσε συνεχώς να αλλάζει το επίπεδο των συζητήσεων από το τεχνικό στο πολιτικό, να μιλάει στην ευρωπαϊκή κοινή γνώμη, να βάζει τρίτους παίκτες στο τραπέζι, τις ΗΠΑ, τη Ρωσία, την Κίνα. Εδώ ήταν εντελώς κρίσιμη η παρουσία του Γιάνη Βαρουφάκη, που μιλούσε και στα «κοστούμια» και στην γαλαρία.
Μετά το δημοψήφισμα, στη Γαλλία, την Αγγλία και την Ιταλία υπήρξε μία σαφής στροφή και στην κοινή γνώμη αλλά και στα ΜΜΕ. Ενώ μέχρι εκείνη τη στιγμή η συζήτηση γινόταν με οικονομικούς όρους, το δημοψήφισμα ανάγκασε δημοσιογράφους και πολιτικούς να αλλάξουν στάση. Σίγουρα στάση άλλαξε η κοινή γνώμη. Το δημοψήφισμα έβαλε στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων τον λάο. Άλλαξε η συζήτηση. Πήγε από τα νούμερα στη δημοκρατία, δηλαδή αν μπορεί η πολιτική να διορθώνει τις ακραίες επιβολές του καπιταλισμού, την ομηρεία στις αγορές ή στους δανειστές.
* Η ελληνική κοινωνία είναι σε θέση να πάρει και να φέρει τελικά σε πέρας αποφάσεις ριζικές και καθοριστικές όπως μια αλλαγή νομίσματος;
Όταν με ρωτάνε στο εξωτερικό "θα σωθεί η Ελλάδα;", απαντώ ότι οι Έλληνες είναι πολύ πιο μακρόβιοι από αυτούς που ρωτάνε ελπίζοντας ίσως υπόγεια ότι η Ελλάδα μπορεί να καταστραφεί. Προφανώς μπορεί ο λαός, τα κινήματα και η κυβέρνηση να ανατρέψουν την κρίση. Πιστεύω, χωρίς καμιά ουσιοκρατική πίστη στο ευρώ ή στην Ε.Ε., ότι το Grexit θα ήταν πολιτικά τελείως λάθος. Ένας λαός που έχει υποστεί 40% μείωση του βιοτικού του επιπέδου με ένα Grexit θα δει περαιτέρω μείωση 20% ή 30%, θα εξαρτηθεί από την υποτίμηση του νομίσματος. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε αναταραχές, επιθέσεις, εξεγέρσεις. Μία αριστερή κυβέρνηση δεν μπορεί να τα αντέξει. Το Grexit μπορεί να γίνει ένα μακρύ σημείωμα αυτοκτονίας της Αριστεράς.
Η κυβέρνηση της Αριστεράς πρέπει να πειραματιστεί σε όλα τα επίπεδα, να χρησιμοποιήσει τη θεσμική φαντασία, αλλά και τα μαθήματα των κοινωνικών αντιστάσεων, των πλατειών, της κοινωνικής αλληλεγγύης και οικονομίας για να ξεκινήσει ένα νέο αφήγημα και πρακτική για τον δημοκρατικό σοσιαλισμό του 21ου αιώνα. Αυτή η Αριστερά πρέπει να επιβιώσει και να δει το μέλλον σε επίπεδο τουλάχιστον δεκαετίας. Αυτό πρέπει να προστατεύσουμε. Ακόμη κι αν η συμφωνία δεν είναι αυτή που θα θέλαμε, δίνει στην κυβέρνηση τη δυνατότητα να ξεκινήσει το «δεύτερο ημίχρονο» διακυβέρνησης, στο οποίο οι νέες ιδέες, θεσμοί και πρακτικές θα ανθήσουν.
