Του Πάνου Τριγάζη*
Η «διαδικασία του Μινσκ» για την ειρήνη στην Ουκρανία εισήλθε σε νέα φάση μετά την πρόσφατη συμφωνία για εκεχειρία και απόσυρση των βαρέων όπλων των αντιμαχόμενων πλευρών, στην οποία κατέληξε η διάσκεψη των Μέρκελ, Πούτιν, Ολάντ και Ποροσένκο. Ας ελπίσουμε ότι θα εφαρμοστεί πλήρως η συμφωνία και θα αποτραπεί νέα επιδείνωση της ουκρανικής κρίσης, που γεννάει διεθνείς εντάσεις και απειλές τόσο για την ευρωπαϊκή ασφάλεια όσο και για την παγκόσμια ειρήνη.
Εδώ και μήνες, γίνεται λόγος για έναν νέο ψυχρό πόλεμο, λόγω και των κυρώσεων που επέβαλε η Δύση στη Ρωσία με αφορμή το ουκρανικό. Κυρώσεις που έπληξαν όχι μόνο τη ρωσική οικονομία, αλλά και πολλές χώρες της Ε.Ε., της Ελλάδας συμπεριλαμβανομένης.
Βεβαίως, οι διεθνείς συνθήκες δεν είναι ίδιες με εκείνες που οδήγησαν στον Ψυχρό Πόλεμο σχεδόν αμέσως μετά τη λήξη του Β' Παγκοσμίου Πολέμου. Η σημερινή Ρωσία δεν είναι Σοβιετική Ένωση και η σημερινή Αμερική δεν είναι ο αδιαμφισβήτητος ηγέτης της Δύσης, όπως τότε. Άλλωστε, η ψυχροπολεμική αντιπαράθεση ΗΠΑ - ΕΣΣΔ είχε και ιδεολογικό περιεχόμενο, ήταν η αντιπαράθεση δύο κόσμων. Με την έννοια αυτή, μπορούμε να υποστηρίξουμε ότι ο Ψυχρός Πόλεμος δεν επαναλαμβάνεται. Και ούτε είναι σήμερα στον ορίζοντα -όπως στη διάρκεια του ψυχρού πολέμου- μια θερμή σύγκρουση ανάμεσα στη Ρωσία και στις ΗΠΑ, χωρίς ωστόσο να υποτιμάται ο κίνδυνος επέκτασης της φωτιάς που έχει ανάψει στην Ουκρανία.
Το βέβαιο είναι ότι η Ουκρανία αποτελεί πεδίο ανταγωνισμών στην Ευρώπη ανάμεσα στη Ρωσία και τις ΗΠΑ, αλλά και μεγάλες δυνάμεις της Ε.Ε., ενώ ταυτόχρονα είναι μια διχασμένη χώρα. Η ανατολική Ουκρανία κατοικείται από συμπαγείς ρωσόφωνους πληθυσμούς για των οποίων τα δικαιώματα είναι φυσικό να ενδιαφέρεται η Ρωσία, η οποία επίσης ενδιαφέρεται μέσω των πληθυσμών αυτών να ασκεί επιρροή και στην κεντρική πολιτική σκηνή της Ουκρανίας. Από την άλλη, η δυτική Ουκρανία είναι δυτικόστροφη και πολιτισμικά διαφοροποιημένη από την ανατολική. Με άλλα λόγια, υπάρχει ένας διχασμός που τροφοδοτείται από μεγάλα οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα, που ταλανίζουν τη χώρα σε όλη τη διάρκεια των τελευταίων είκοσι ετών.
Κατά τη μετασοβιετική εποχή, οι σχέσεις Ουκρανίας - Ρωσίας πέρασαν πολλές δύσκολες φάσεις, ιδιαίτερα μετά την ουκρανική λεγόμενη «πορτοκαλί επανάσταση». Το 2006, στις αρχές του χρόνου, είχε σημειωθεί ένταση μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας για τις τιμές του φυσικού αερίου, με αποτέλεσμα η Ρωσία να διακόψει τη ροή μέσω Ουκρανίας του σημαντικότατου αυτού ενεργειακού πόρου για τη Δυτική Ευρώπη.
Ας σημειωθεί ότι την Ουκρανία επιδιώκει να εντάξει στους κόλπους του και το ΝΑΤΟ, επιλογή που γεννά εύλογες και έντονες ανησυχίες στη Ρωσία, η οποία δεν θέλει το ΝΑΤΟ στα σύνορά της. Το άκρως ανησυχητικό συμπέρασμα είναι ότι το ουκρανικό μπορεί να αποτελέσει πηγή νέου διχασμού και αποσταθεροποίησης του συνόλου της Ευρώπης. Την ίδια ώρα απειλείται η ίδια η υπόσταση της Ουκρανίας ως ενιαίου κράτους.
Πανευρωπαϊκή συνεργασία
Η απάντηση στην ουκρανική κρίση δεν είναι ούτε ο περιορισμός της ανεξαρτησίας της και η επιστροφή της σε αυταρχικά μοντέλα διακυβέρνησης, ούτε οι νεοφιλελεύθεροι μονόδρομοι για την αντιμετώπιση των οξύτατων κοινωνικοοικονομικών προβλημάτων. Σε ό,τι αφορά τη διεθνή θέση της χώρας, κατά τη γνώμη μου, αυτή πρέπει να είναι μέσα σε μια νέα ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική, η οποία θα συμπεριλάβει μια νέα δομή για την πανευρωπαϊκή συνεργασία με τη συμμετοχή και της Ρωσίας. Και τα θεμέλια για μια τέτοια δομή υπάρχουν. Είναι ο Οργανισμός για την Ασφάλεια και τη Συνεργασία στην Ευρώπη (ΟΑΣΕ), που αποτελεί συνέχεια της ιστορικής διαδικασίας της ΔΑΣΕ (γνωστής και ως «Διαδικασίας του Ελσίνκι»).
Στο πλαίσιο αυτό, η Ουκρανία μπορεί να αποτελέσει παράγοντα ειρήνης και σταθερότητας για όλη την Ευρώπη, καθώς και για μια νέα σχέση της Ε.Ε. με τη Ρωσία. Το σαφές μήνυμα της πρόσφατης Συνόδου του Μινσκ είναι ότι το Ουκρανικό αποτελεί ευρωπαϊκό πρόβλημα και ως τέτοιο πρέπει να αντιμετωπιστεί, χωρίς τις διχαστικές παρεμβάσεις των ΗΠΑ. Ζητείται, λοιπόν, ένας «ιστορικός συμβιβασμός» για την Ουκρανία και το μέλλον της σε μια ειρηνική Ευρώπη.
Στο ερώτημα ποια πρέπει να είναι η θέση της Ελλάδας στο Ουκρανικό, η απάντηση δεν μπορεί να είναι άλλη από τη σταθερή υποστήριξη των αρχών του ΟΗΕ και της «Διαδικασίας του Ελσίνκι», της οποίας συνεχιστής είναι ο ΟΑΣΕ. Στο πλαίσιο αυτό η Ελλάδα μπορεί να αποτελέσει «γέφυρα» για μια νέα σχέση της Ε.Ε. με τη Ρωσία, όπως δήλωσε ο Ρώσος ΥΠΕΞ Σεργκέι Λαβρόφ μετά την πρόσφατη συνάντηση που είχε στη Μόσχα με τον Έλληνα ομόλογό του Νίκο Κοτζιά.
* Ο Πάνος Τριγάζης είναι συντονιστής του Τμήματος Διεθνών Σχέσεων και Θεμάτων Ειρήνης του ΣΥΡΙΖΑ
