Λεωνίδας Λουλούδης, 1947-2014. Περισσότερα θέλαμε να γράψουμε για τον Λεωνίδα Λουλούδη, που χάσαμε, αδόκητα, την περασμένη Κυριακή. Όχι μόνο λόγω της παλιάς φιλίας, για τις μέρες και τα βράδια που βρεθήκαμε μαζί, όχι μόνο επειδή ο Λεωνίδας υπήρξε ένα από τα φωτεινά και ανήσυχα πνεύματα της ανανεωτικής Αριστεράς και της Οικολογίας της μεταπολίτευσης. Αλλά γιατί, παρότι οι διαδρομές μας χώρισαν --και χώρισαν οδυνηρά-- τα τελευταία χρόνια, δεν μπορείς να διαχειρίζεσαι τις διαφωνίες, ακόμα και τις έντονες, με τη λησμονιά και τη γομολάστιχα. Δημοσιεύουμε λοιπόν σήμερα ένα (ενδεικτικό, νομίζουμε) απόσπασμα από το τελευταίο βιβλίο του και ένα μικρό σημείωμα του Β. Δωροβίνη. Δεν χρειάζονται οι αγιογραφίες ούτε είναι η ώρα της κριτικής, τώρα -- και δεν είναι εύκολο να γράψεις όταν ο πόνος, οι αγαπησιάρικες μνήμες, η εκτίμηση και οι διαφορές μπλέκονται και γίνονται ένα. Ταύτα, λοιπόν, την υπόσχεση να επανέλθουμε, κριτικά, στο έργο του, και στέλνοντας όλη την αγάπη μας στη Βάσω, τους οικείους και τους μαθητές του.
Στρ. Μπ.
Η καταστροφολογία της υπερθέρμανσης
του Λεωνίδα Λουλούδη
Το απόσπασμα που ακολουθεί αποτελεί την καταληκτήρια παράγραφο στο τελευταίο δημοσιευμένο άρθρο του Λεωνίδα Λουλούδη με τίτλο «Από το "φαινόμενο του θερμοκηπίου" στην "κλιματική αλλαγή". Η υπερθέρμανση των σχέσεων Επιστήμης και Πολιτικής». Το κείμενο περιλαμβάνεται στον τόμο Τα αγκάθια του καλού. Τι σκιάζει την αλήθεια στη δημόσια Οικολογία, ο οποίος κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Αρμός τον Απρίλιο 2014, λίγο πριν ο Λεωνίδας μπει στο νοσοκομείο. Πρόκειται για το τελευταίο συλλογικό έργο στο οποίο μετείχε, μαζί με τους Ανδρέα Τρούμπη, Σπύρο Σφενδουράκη, Γιώργο Στάμου, Κώστα Σταμάτη και Στέργιο Πυρίντσο. Στον τόμο αυτό είχε, επίσης, το συντονισμό και την επιμέλεια, έγραψε την εισαγωγή και άφησε το τελευταίο του πνευματικό αποτύπωμα, ένας άνθρωπος παθιασμένος με τα βιβλία, τα περιοδικά και τον γραπτό λόγο. Το κείμενο, εκτός των άλλων, αποκαλύπτει νομίζω την αιρετική φωνή και την ανατρεπτική ματιά στα πράγματα ενός μαχητή «που αναστάτωσε με τις ιδέες του το ελληνικό πανεπιστήμιο, την Ανανεωτική Αριστερά και την πολιτική οικολογία, επί 40 χρόνια!», όπως έγραψε στον αποχαιρετισμό του ο φίλος του Ανδρέας Τρούμπης.
Δ.Π.
Ας τελειώσω εδώ. Άρχισα αυτή την μακρά περιδιάβαση στην καταστροφολογία περί της υπερθέρμανσης του πλανήτη με ένα συναφές, περί της αξίας των προγνώσεων, ειρωνικό σχόλιο του Γάλλου σκεπτικιστή Μονταίνι. «Απορούσε», όταν διαπίστωνε την αξιοπερίεργη φύση του ανθρώπου να στρέφεται με εμμονή στο μέλλον αγνοώντας το παρόν. Αυτά στις παραμονές των Νέων Χρόνων. Να τελειώσω με ένα συμπατριώτη του, κατά μόλις τέσσερις αιώνες νεώτερο. Ο λόγος του, ανένδοτα απαισιόδοξος, στα όρια του κυνισμού λένε οι επιπόλαιοι αναγνώστες του, νομίζω ότι συνοψίζει με τον καλύτερο τόπο ό,τι αποπειράθηκα να υποστηρίξω σε αυτή την κριτική αποτίμηση της τερατολογίας περί της υπερθέρμανσης του πλανήτη. Σε μια αποστροφή της συνομιλίας του με έναν άλλον «δημόσιο κίνδυνο», τον φιλόσοφο Μπερνάρ-Ανρι Λεβύ, θα τον τοποθετήσει, όπως και τον εαυτό του «στον αντίποδα ενός πνευματικού κινήματος σε πλήρη εξέλιξη (και του μόνου που αναπτύσσεται πραγματικά αυτή τη στιγμή στην Ευρώπη), που βασίζεται στον οικολογικό φονταμενταλισμό και που ανακατώνεται σε άλλους μεν με αριστερίστικη αντιπαγκοσμιοποίηση, σε άλλους δε με New Age ανοησία. Αυτό το κίνημα στόχο έχει να συνδέσει τον άνθρωπο με το Σύμπαν, να του δώσει τη θέση του στις «φυσικές ισορροπίες» (και κυρίως να τον προστάξει να μείνει σε αυτές»· αντίθετα, δεν έχει σχεδόν τίποτα να πει σχετικά με ό,τι θα μπορούσε να συνδέσει τους ανθρώπους μεταξύ τους. Κατά βάθος, είναι ένα είδος νέου πανθεϊσμού.
Δεν είναι άλλος από τον άγνωστο στους πολλούς ποιητή, αν και πασίγνωστο και τόσο πολιτικά αντιπαθή στην «προοδευτική» διανόηση, μυθιστοριογράφο Μισέλ Ουελμπέκ. Αν και θαυμάζω τη σκέψη του, δεν θα ήθελα να ενστερνιστώ, προς το παρόν τουλάχιστον, και την άλλη ιδέα του, περί της «μη αναστρεψιμότητας κάθε διαδικασίας κατάπτωσης, άπαξ και ξεκινήσει»1. Έστω και αν, μια από τις πλέον έγκυρες φωνές της θεωρίας περί λαϊκισμού, εκείνη του Πιέρ-Αντρέ Ταγκυέφ, δεν αφήνει, επί του προκείμενου περιθώρια αισιοδοξίας. Στους νέους προλεταριακούς λαϊκισμούς που σαρώνουν την Ευρώπη σήμερα, συμπεριλαμβάνει εκείνους, οι οποίοι «συνδέονται με τα κινήματα της «αντιπαγκοσμιοποίησης», των οποίων ο λόγος διαμαρτυρίας και διεκδίκησης διασταυρώνεται περισσότερο ή λιγότερο με τον οικολογισμό, τον ηθικισμό της «αλληλεγγύης» και την καταγγελία της «φιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης».2
Το παρόν κείμενο αποτελεί, με όλες τις υποκειμενικές αδυναμίες του γράφοντος, μια ελάχιστη συμβολή στην ελπίδα ότι η προϊούσα, όντως, διαδικασία παρακμής της πολιτικής οικολογίας μπορεί να αναστραφεί. Και αυτή η παρέμβαση δεν θέλει να είναι μόνο, χωρίς διόλου να την υποτιμώ, μια συνηγορία στην έκκληση Λογικής που απευθύνεται από τον Nigel Lawson. Αφομοιώνοντας δικές του σκέψεις, προσθέτω ότι υπάρχουν τρεις πολύ πρακτικοί λόγοι για τους οποίους το παράδειγμα της «υπερθέρμανσης του πλανήτη» αξίζει τη μεγαλύτερη δυνατή προσοχή μας. Πρώτον, εισάγει έναν ηγεμονικό ανορθολογισμό και για την κατίσχυσή του την οργανωμένη έλλειψη ανοχής σε κάθε διαφωνούσα άποψη. Δεύτερον, νομιμοποιεί χωρίς τεκμηρίωση άνισες οικονομικές και κοινωνικές πολιτικές σε βάρος των σημερινών γενεών και προς όφελος των επόμενων γενεών (κυρίως μέσω της επικράτησης, μετά από την περιβόητη Έκθεση Brundtland, του δόγματος της «αειφορίας» στους κύκλους της οικολογικής ορθοδοξίας). Τρίτον, νομιμοποιεί με τεχνοκρατικές, δήθεν επιβεβαιώσεις, την ποδηγέτηση των αναπτυσσομένων χωρών στα ιδιαίτερα συμφέροντα και την επεκτατική στρατηγική του αναπτυγμένου Βορρά. Εκεί, για παράδειγμα, όπου δεν υπάρχει πόσιμο νερό, διατροφική επάρκεια και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, η δογματική επιμονή στη δημιουργία αιολικών πάρκων, προκειμένου να σωθεί ο πάσχων από θέρμες πλανήτης Γη, μόνο ως κρύο, σε πείσμα της «υπερθέρμανσης», ανέκδοτο θα μπορούσε να εκληφθεί. Ιδιαίτερα όταν συνεκφέρεται με τρόμου σημαντικές προγνώσεις για το επερχόμενο τέλος του κόσμου.
Λεωνίδας Λουλούδης
Καθαρός αέρας
του Βασίλη Κ. Δωροβίνη
Είμαι στην Κρήτη, στην Ανατολή της Ιεράπετρας, και μαθαίνω ξαφνικά, σήμερα Τρίτη 15 Ιουλίου, για τον αδόκητο και αναπάντεχο θάνατο του φίλου Λεωνίδα. Και ξετυλίγονται στη μνήμη μου όσα μαζί κάναμε και ζήσαμε και όσα κράτησα από την πορεία του μετέπειτα. Υπήρξαμε, μαζί με άλλους φίλους και συντρόφους, τα ιδρυτικά μέλη της οικολογικής συνιστώσας της Ελληνικής Αριστεράς (ΕΑΡ, 1987), ιδρύοντας, για πρώτη φορά σε ελληνικό πολιτικό κόμμα, και το Τμήμα Οικολογίας του. Ένα τμήμα εξαιρετικά δραστήριο και παραγωγικό, με την πολύτιμη συμβολή ανθρώπων όπως του Νίκου Ζαλαώρα -- που και αυτός είχε την «πρωτιά» να ξεκινήσει οικολογική σελίδα στην Αυγή, πρώτη φορά για το σύνολο του αθηναϊκού Τύπου.
Όχι μόνο διατυπώσαμε θέσεις του κόμματος για τα μεγάλα περιβαλλοντικά προβλήματα της χώρας, αλλά και τυπώσαμε ειδικό τεύχος με επεξεργασίες για την οικολογική πορεία του στο μέλλον. Σε αυτό αφιερώθηκε ειδική συνεδρία της Κεντρικής Επιτροπής, της οποίας και οι δύο αποτελούσαμε μέλη, και θυμάμαι την αποστροφή του Λ. Κύρκου στη συνεδρία αυτή, ότι «επιτέλους φύσηξε καθαρός αέρας εδωμέσα…». Εκδώσαμε και το περιοδικό Εαρινό Τόξο, που διακρίθηκε για τη ζωντάνια του, ενώ καταγράφηκε στον αθηναϊκό τύπο για την πρωτοτυπία του.
Δεν θα ξεχάσω και την ιδιαίτερη συνεργασία των δύο μας σε δύο περιπτώσεις. Στην απάντησή μας σε άρθρο στην Αυγή με επίθεση κατά των Ελλήνων διανοουμένων, από υψηλόμισθο, «ανανεωτικό» υπάλληλο των Βρυξελλών (η απάντηση αυτή προκάλεσε τριγμούς οδόντων). Και στην παρουσίαση του σημαντικού βιβλίου της Ελένης Κοβάνη για τις αποξηράνσεις λιμνών στην Ελλάδα, ένα βιβλίο εξαιρετικό τόσο για την ερευνητική βάση του όσο και για την άκρως τεκμηριωμένη πραγμάτευσή του, έργο αδίκως παραγνωρισμένο σήμερα, αλλά με εντελώς πρωτότυπη συμβολή στο θέμα.
Θεωρώ ότι ο Λεωνίδας έφυγε πολύ νωρίς και ότι θα μπορούσε να προσφέρει πάρα πολλά ακόμα. Αυτό δείχνει και η εντελώς πρόσφατη συμβολή του σε έργο που μόλις κυκλοφόρησε, με θέμα την κριτική διερεύνηση για σημερινά οικολογικά προβλήματα, που μου έστειλε λίγο πριν φύγω για την Κρήτη, με την αμοιβαία υπόσχεση να ιδωθούμε μόλις γυρίσω. Δεν προλάβαμε… Αξίζει όμως αυτή η εργασία του να παρουσιαστεί με τον κατάλληλο τρόπο.
Βασίλης Κ. Δωροβίνης
1 Μισέλ Ουελμπέκ και Μ.-Α. Λεβύ, Δημόσιος κίνδυνος, Εστία, Αθήνα 2010, σ. 157 και 107.
2 Πιέρ-Αντρέ Ταγκυέφ «Ο λαϊκισμός στην Ευρώπη», Νέα Εστία, τχ. 1816, 2008, σ. 871.
