Ποια είναι η μεσαία τάξη για την οποία δεξιοί, κεντρώοι και αριστεροί σκίζουν τα πολιτικά τους ιμάτια; Ποια είναι η κοινωνική αυτή ομάδα που αποτελεί τον κορμό της ελληνικής κοινωνίας οικονομικά και πολιτικά;
Η λεγόμενη μεσαία τάξη λοιπόν είναι ένας όρος αρκετά έως πολύ σχετικός. Καταβάλλεται μεγάλη προσπάθεια να καθοριστεί κυρίως με οικονομικά κριτήρια, τα οποία όμως επίσης είναι σχετικά.
Εδώ και πολλές δεκαετίες η μεσαία τάξη όπως και το πολιτικό Κέντρο είναι δύο έννοιες εξαιρετικά σχετικές (αν όχι αόριστες), οι οποίες υπονοούν τον κορμό της κοινωνίας. Τον ενδιάμεσο χώρο ανάμεσα σε πλούσιους και φτωχούς, ισχυρούς και ανίσχυρους. Και σε ό,τι αφορά το Κέντρο, τις πολυπληθείς κοινωνικές ομάδες που μετακινούνται προς τα δεξιά ή αριστερά, αναλόγως της κατάστασης ή της συγκυρίας.
Με τον όρο μεσαία τάξη υπονοούνται τα στρώματα εκείνα που δεν είναι εργαζόμενοι (μισθωτοί), διαθέτουν κάποια επιχείρηση ή κάποιο επάγγελμα, χωρίς να είναι βιομήχανοι ή ιδιοκτήτες μεγάλων επιχειρήσεων. Γίνεται αυτομάτως κατανοητό ότι η γκάμα είναι ευρεία και σχετική.
Για τα πολιτικά κόμματα είναι εύκολο να κολακεύουν μεγάλα στρώματα πολιτών-ψηφοφόρων, θεωρώντας τους μεσαία τάξη. Υπάρχουν όμως ταυτόχρονα και μεγάλα στρώματα της κοινωνίας που θεωρούν τον εαυτό τους κομμάτι της μεσαίας τάξης, ακόμα και μισθωτοί, αυτοπροσδιοριζόμενοι βάσει του επαγγέλματός τους. Για παράδειγμα, καθηγητές, δημοσιογράφοι, υψηλόβαθμα στελέχη εταιρειών.
Ειδικά στην Ελλάδα, λόγω μικρής και μικρομεσαίας ιδιοκτησίας, το τοπίο είναι εξαιρετικά θολό. Ο αυτοπροσδιορισμός είναι εύκολος.
Τα πολιτικά κόμματα θεωρούν ότι το μεγάλο κομμάτι της κοινωνίας αυτοπροσδιορίζεται ως μεσαία τάξη. Προσαρμόζουν λοιπόν πολιτικές και ρητορική σε αυτή την πραγματικότητα.
Εξαίρεση η Αριστερά (κομμουνιστική ή μη), η οποία απευθύνεται σε εργαζόμενους και επιχειρηματίες, εννοώντας πρωτίστως τα ισχυρά οικονομικά στρώματα και τους επιχειρηματίες που καθορίζουν τις εξελίξεις στην οικονομία και στην πολιτική. Αυτό όμως έφερνε την Αριστερά απέναντι σε ευρεία στρώματα επαγγελματιών, μικρομεσαίων, μικρών ιδιοκτητών που θεωρούσαν ότι η Αριστερά πολεμάει το κέρδος, άρα και τους ίδιους. Υπάρχουν ευθύνες και στην Αριστερά που δεν φροντίζει να αποσαφηνίσει έννοιες και ρητορική. Τα τελευταία λίγα χρόνια (ειδικά μετά την κυβερνητική θητεία του ΣΥΡΙΖΑ) τα πράγματα έχουν βελτιωθεί σε ό,τι αφορά αυτή την ελληνική ιδιομορφία.
Οι προσπάθειες ορισμού, τα κριτήρια
Δεν υπάρχει ένας επίσημος ορισμός για τη μεσαία τάξη. Τα δύο βασικά κριτήρια όλων των αναλύσεων είναι το εισόδημα και η επαγγελματική κατάσταση.
* Το εισόδημα (συχνά ορίζεται ως τα νοικοκυριά που έχουν εισόδημα περίπου από το 75% έως το 200% του διάμεσου εισοδήματος μιας χώρας).
* Το επαγγελματικό καθεστώς (υπάλληλοι, ελεύθεροι επαγγελματίες, μικρομεσαίοι επιχειρηματίες, επιστήμονες, στελέχη).
* Το μορφωτικό επίπεδο (συνήθως ανώτερη Δευτεροβάθμια ή Τριτοβάθμια Εκπαίδευση).
* Ο τρόπος ζωής και οι καταναλωτικές δυνατότητες (ιδιοκατοίκηση, πρόσβαση σε εκπαίδευση και Υγεία, σταθερή εργασία).
Η μεσαία τάξη θεωρείται η κοινωνική κατηγορία που συνδυάζει σχετική οικονομική άνεση, σταθερή εργασία και πρόσβαση σε κοινωνικά αγαθά, χωρίς όμως να έχει τον πλούτο και την ισχύ της ανώτερης τάξης ούτε τη δυσχερή θέση της κατώτερης.
Α. Οικονομικό εισόδημα:
Αυτό είναι το πιο αντικειμενικό κριτήριο, αλλά και το πιο αμφιλεγόμενο. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ (Ελληνική Στατιστική Αρχή) καθώς και ινστιτούτων ή ιδρυμάτων, μια γενική εκτίμηση για το εισόδημα νοικοκυριού (μετά φόρων) είναι:
* Κατώτερη μεσαία τάξη: 10.000-20.000 € ετησίως.
* Μέση τάξη (πυρήνας): 20.000-40.000 € ετησίως.
* Ανώτερη μεσαία τάξη: 40.000-60.000 € και πάνω.
Αυτά τα νούμερα ποικίλλουν ανάλογα με τον αριθμό των ατόμων του νοικοκυριού και τον τόπο κατοικίας (τα 30.000 € στην Αθήνα είναι διαφορετικά από τα 30.000 € σε μια επαρχιακή πόλη).
Β. Επαγγελματική κατάσταση:
Η μεσαία τάξη συνδέεται στενά με μη χειρωνακτικές εργασίες:
* Δημόσιοι υπάλληλοι (π.χ., δάσκαλοι, γιατροί στο ΕΣΥ, δημοσιογράφοι σε δημόσιους φορείς).
* Επαγγελματίες (π.χ., ιδιωτικοί γιατροί, δικηγόροι, μηχανικοί, λογιστές).
* Μικρο- και μεσαίοι επιχειρηματίες.
* Υπάλληλοι στον ιδιωτικό τομέα (π.χ., τραπεζικοί υπάλληλοι, υπάλληλοι τηλεπικοινωνιών).
* Ένα ισχυρό χαρακτηριστικό είναι το υψηλό εκπαιδευτικό επίπεδο (πανεπιστημιακή ή τεχνολογική εκπαίδευση) και η εργασία στον χώρο του Πολιτισμού.
Γ. Ιδιοκτησία κατοικίας και αυτοκινήτου
Η ιδιοκτησία της κατοικίας (συχνά με στεγαστικό δάνειο) και ενός αυτοκινήτου ήταν παραδοσιακά βασικά στοιχεία του «ονείρου της μεσαίας τάξης». Αυτό έχει αλλάξει λόγω της κρίσης, ιδιαίτερα για τους νεότερους.
1. Με βάση τα εισοδηματικά όρια του ΟΟΣΑ:
Ο ΟΟΣΑ ορίζει τη μεσαία εισοδηματική τάξη ως τα νοικοκυριά με διαθέσιμο εισόδημα μεταξύ 75% και 200% του διάμεσου διαθέσιμου εισοδήματος. Στην Ελλάδα:
* Για νοικοκυριό με δύο ενήλικες και δύο παιδιά άνω των 14 ετών το διάμεσο διαθέσιμο εισόδημα το 2018 ήταν περίπου 19.700 €.
Αρα:
* 75% του διαμέσου: 14.700 €
* 200% του διαμέσου: 39.300 €
Δηλαδή ετήσιο διαθέσιμο εισόδημα 14.700-39.300 € χαρακτηρίζει μεσαία τάξη.
Αντίστοιχα, σε όρους μεικτών αποδοχών:
* Μέσο εισόδημα περίπου 30.000 €
* Μεσαία τάξη: περίπου 20.000-60.000 €
2. Επίσημες δηλώσεις-στοιχεία ΟΟΣΑ και υπουργών της σημερινής κυβέρνησης
* Μονοπρόσωπο νοικοκυριό: 6.294-16.783 € ετησίως.
* Νοικοκυριό δύο ατόμων: 8.901-23.735 € ετησίως.
* Νοικοκυριό τριών ατόμων: 10.901-29.069 € ετησίως.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, η μεσαία τάξη καλύπτει πλέον μόλις το 55% του πληθυσμού, ενώ σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ξεπερνά το 65%-70%.
Μεγάλο μέρος του πληθυσμού ζει «στα όρια», δηλαδή κινείται λίγο πάνω από το όριο φτώχειας και λίγο κάτω από το όριο της μεσαίας τάξης.
Η εξέλιξη της μεσαίας τάξης
* Πριν από την κρίση (πριν το 2010): Η μεσαία τάξη ήταν ο πυρήνας της ελληνικής κοινωνίας, αριθμητικά δυνατή και οικονομικά ακμαία. Χαρακτηριζόταν από υψηλά επίπεδα κατανάλωσης και σχετική οικονομική άνεση.
* Κατά τη διάρκεια της κρίσης (2010-2019): Η μεσαία τάξη συρρικνώθηκε δραματικά. Μισθοί και συντάξεις κόπηκαν, η ανεργία εκτοξεύτηκε και χιλιάδες μικρές επιχειρήσεις έκλεισαν. Πολλοί βγήκαν από τη μεσαία τάξη και έπεσαν στην ευπαθή τάξη ή στην οριακή φτώχεια. Αυτό ήταν το μεγαλύτερο πλήγμα.
* Σήμερα (μετά την πανδημία) έχει διαμορφωθεί μια άσχημη κατάσταση.
1. Συρρίκνωση και πίεση: Ο πυρήνας της μεσαίας τάξης συνεχίζει να αισθάνεται την πίεση από τον υψηλό πληθωρισμό, τα υψηλά ενοίκια και το ακριβό κόστος ζωής. Πολλοί νέοι (γνωστοί και ως generation rent) δυσκολεύονται να αποκτήσουν τα βασικά χαρακτηριστικά της μεσαίας τάξης (ιδιοκτησία σπιτιού, αυτοκινήτου).
2. Διαφοροποίηση: Παράλληλα, μια μερίδα της ανώτερης μεσαίας τάξης (π.χ., στον τεχνολογικό κλάδο, σε εξειδικευμένες επαγγελματικές υπηρεσίες) και εκείνων με περιουσιακά στοιχεία έχει ανέλθει οικονομικά.
Η κρίση και η συρρίκνωση της μεσαίας τάξης
Από το 2009 έως το 2019 το διαθέσιμο εισόδημα των νοικοκυριών στην Ελλάδα μειώθηκε κατά περίπου 35% (Eurostat).
Η μεσαία τάξη ήταν αυτή που επηρεάστηκε περισσότερο λόγω:
* Της υψηλής φορολογίας (άμεσοι και έμμεσοι φόροι).
* Της μείωσης μισθών στον ιδιωτικό και δημόσιο τομέα.
* Της αύξησης της ανεργίας.
Αποτέλεσμα: Ένα μεγάλο κομμάτι «γλίστρησε» προς τα κάτω, δηλαδή κινδύνευσε με φτωχοποίηση.
Η μεσαία τάξη στην Ελλάδα δεν έχει εξαφανιστεί, αλλά έχει αλλάξει δραστικά. Έχει συρρικνωθεί, έχει γίνει πιο ευάλωτη και έχει χάσει σε ποιότητα ζωής. Παράλληλα, είναι πιο διαφοροποιημένη. Ενώ παραδοσιακά βασιζόταν σε μισθούς και συντάξεις από τον δημόσιο και τον ιδιωτικό τομέα, σήμερα μια νέα πτέρυγά της αναδύεται μέσω της ψηφιοποίησης και της εργασίας για τη διεθνή αγορά.
Ο πυρήνας της, ωστόσο, παραμένει η κινητήρια δύναμη της οικονομίας και της κοινωνίας, αλλά αγωνίζεται να διατηρήσει τα πρότυπα ζωής που κάποτε θεωρούνταν δεδομένα.
* Το 2009 περίπου 60%-65% του πληθυσμού ανήκε οικονομικά στη μεσαία τάξη.
* Επειτα από μια απότομη πτώση κατά τα χρόνια της κρίσης (2010-2016) το ποσοστό αυτό έφτασε στο 30%-35% μέχρι το 2023.
Αυτό σημαίνει μείωση του μεγέθους της μεσαίας τάξης περίπου κατά 50%.
Η έρευνα «Under Pressure: The Squeezed Middle Class» (2019) του ΟΟΣΑ είναι εξαιρετικά σημαντική. Σε αυτήν η Ελλάδα αναφέρεται ως η χώρα όπου η μεσαία τάξη συρρικνώθηκε περισσότερο από ό,τι σε άλλες χώρες-μέλη μεταξύ 2005 και 2015.
Σύμφωνα με τον ΟΟΣΑ, το ποσοστό των νοικοκυριών που ανήκουν στη μεσαία τάξη στην Ελλάδα μειώθηκε από 64% το 2005 σε 54% το 2015 (με ορισμό το εισόδημα να είναι μεταξύ 75% και 200% του μέσου όρου). Αυτή η πτώση συνεχίστηκε και μετά το 2015.
Συμπερασματικά μπορούμε να πούμε ότι : Η ελληνική μεσαία τάξη υπέστη μία από τις μεγαλύτερες συρρικνώσεις παγκοσμίως λόγω της δεκαετίας της κρίσης. Η οικονομική της υποβάθμιση, η απώλεια της αγοραστικής της δύναμης και η ένταση της κοινωνικής της θέσης αποτελούν το κεντρικό κοινωνικό κόστος των μνημονιακών πολιτικών και της ύφεσης.
Να θυμίσουμε ότι και η μελέτη του Τάσου Γιαννίτση (στενού συνεργάτη του Κώστα Σημίτη) για τη μεσαία τάξη και τα εισοδήματα 2008-2013 κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα μεσαία στρώματα, όπως φυσικά και τα κατώτερα, υπέστησαν τεράστιο πλήγμα λόγω της χρεοκοπίας και της κρίσης.
Αν και υπάρχουν κάποια μακροοικονομικά στοιχεία σε αριθμούς (π.χ., ανάπτυξη του ΑΕΠ), η ανάκαμψη της μεσαίας τάξης είναι μια πολύ πιο αργή και αβέβαιη διαδικασία, που πληγώνεται από τον πληθωρισμό και το υψηλό κόστος ενέργειας.
Μαρξιστικός ορισμός της μεσαίας τάξης
Και στη μαρξιστική θεωρία η έννοια της μεσαίας τάξης είναι σχετική, αφού ούτε ο Μαρξ ούτε οι διάδοχοί του την έχουν ορίσει ως ξεκάθαρα αυτόνομη τάξη. Ο Μαρξ την αντιμετώπιζε ως μια ασταθή και μεταβατική ομάδα που βρίσκεται σε μια αμφίρροπη θέση ανάμεσα στις δύο κύριες ανταγωνιστικές τάξεις του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής: την αστική τάξη (bourgeoisie) και την εργατική τάξη (proletariat).
Ο μαρξιστικός ορισμός δεν βασίζεται στο εισόδημα, στον τρόπο ζωής ή στο επάγγελμα, αλλά αποκλειστικά και μόνο στη θέση στην οικονομική δομή, δηλαδή:
1. Στη σχέση με τα μέσα παραγωγής (εργοστάσια, γη, μηχανήματα, κεφάλαιο).
2. Στον ρόλο στην κοινωνική διαδικασία παραγωγής.
Με βάση αυτά τα κριτήρια, η λεγόμενη μεσαία τάξη αποτελείται στην πραγματικότητα από διαφορετικές ομάδες:
Α. Η μικροαστική τάξη (petite bourgeoisie)
Αυτή είναι η κλασική «παλιά μεσαία τάξη» στη μαρξιστική θεωρία. Περιλαμβάνει όσους:
* Κατέχουν τα δικά τους μέσα παραγωγής (μικρό εργαστήριο, καφενείο, μικρή επιχείρηση, αγρόκτημα).
* Δεν χρησιμοποιούν μισθωτή εργασία ή χρησιμοποιούν πολύ λίγη (π.χ., ο ιδιοκτήτης + 1-2 υπάλληλοι).
* Εργάζονται οι ίδιοι στη δική τους επιχείρηση. Δεν εκμεταλλεύονται σημαντικά την εργασία άλλων, αλλά ούτε είναι οι ίδιοι μισθωτοί εργαζόμενοι.
Θέση στην τάξη: Βρίσκονται ανάμεσα στην αστική τάξη (είναι ιδιοκτήτες μεγάλων μέσων παραγωγής και ζουν από την εκμετάλλευση της εργασίας) και στην εργατική τάξη (δεν έχουν μέσα παραγωγής και πουλούν την εργατική τους δύναμη για να ζήσουν). Η αντικειμενική τάση τους είναι να προσπαθούν να «ανέβουν» και να γίνουν πλήρεις αστοί, αλλά η πλειονότητά τους κινδυνεύει συνεχώς να «κατέβει», να εκποιηθεί (να χάσουν την επιχείρησή τους) και να ενταχθεί στο προλεταριάτο.
Β. Τα δημόσια και ιδιωτικά λευκά κολάρα (διοικητικά στελέχη)
Αυτή είναι η νέα μεσαία τάξη. Ο Μαρξ δεν πρόλαβε να τη δει να αναπτύσσεται, αλλά μεταγενέστεροι μαρξιστές, όπως ο Νίκος Πουλαντζάς, την ανέλυσαν. Πρόκειται για:
* Μισθωτούς υπαλλήλους που δεν παράγουν απευθείας υλικά αγαθά (π.χ., διαχειριστές, δημόσιοι υπάλληλοι, τραπεζικοί υπάλληλοι, επιστήμονες, τεχνικοί).
* Δεν κατέχουν μέσα παραγωγής, άρα τεχνικά ανήκουν στο προλεταριάτο.
* Ωστόσο, ο ρόλος τους είναι διττός:
- Αφενός, εξυπηρετούν και εφαρμόζουν τα συμφέροντα της κεφαλαιοκρατίας (π.χ., με τη διοίκηση και τον έλεγχο της εργατικής τάξης). Ασκούν «εξουσία και έλεγχο» εκ μέρους της αστικής τάξης.
- Αφετέρου, είναι και οι ίδιοι εκμεταλλευόμενοι (λαμβάνουν μισθό, ο οποίος είναι μικρότερος από την αξία που παράγουν για τον εργοδότη τους).
Θέση στην τάξη: Βρίσκονται σε μια αμφίρροπη και ασυνεπή ταξική θέση. Αντικειμενικά είναι μισθωτοί, αλλά υποκειμενικά μπορεί να ταυτίζονται με την αστική τάξη λόγω του ρόλου τους και του status. Ο Πουλαντζάς τις χαρακτήριζε «Νέες Μη Κύριες Τάξεις», υπογραμμίζοντας ότι δεν αποτελούν αυτόνομη τάξη, αλλά μια ομάδα με συγκεκριμένα ταξικά χαρακτηριστικά που την τοποθετούν σε σύγκρουση τόσο με την αστική όσο και με την εργατική τάξη.
Επιμέλεια: Σπύρος Σουρμελίδης
