Του Κάρολου Ιωσήφ Καβουλάκου*
Τα τελευταία χρόνια έχει αναπτυχθεί στην Ελλάδα μια μεγάλη ποικιλία εναλλακτικών εγχειρημάτων. Βασικό τους χαρακτηριστικό είναι η διαμόρφωση -έστω και σε μικροεπίπεδο- κοινωνικών σχέσεων που διαφέρουν στον ένα ή άλλο βαθμό από τις κυρίαρχες καπιταλιστικές, αμφισβητώντας έμπρακτα το ΤΙΝΑ1 και ανοίγοντας μια προοπτική κοινωνικής αλλαγής από τα κάτω.
Η μαρξιστική παράδοση, όταν δεν οδηγεί σε απόρριψή τους, μας έχει μάθει να τα ιεραρχούμε άλλοτε ανάλογα με τη ριζοσπαστικότητά τους, τον βαθμό δηλαδή διαφοροποίησής τους από το κυρίαρχο, και άλλοτε ανάλογα με το σημείο του οικονομικού κύκλου -παραγωγή, ανταλλαγή, κατανάλωση- στο οποίο κυρίως δραστηριοποιούνται. Ο ίδιος ο Μαρξ, το 1886, στο κείμενό του προς τη Διεθνή Ένωση Εργατών, εξέφραζε την προτίμησή του στους εργατικούς συνεταιρισμούς. Ωστόσο, οι ιεραρχήσεις αυτές δείχνουν να παραγνωρίζουν ότι ο βαθμός ριζοσπαστικότητας κάθε εναλλακτικού εγχειρήματος διαφοροποιείται με την πάροδο του χρόνου προς τη μια ή άλλη κατεύθυνση, ενώ η παραγωγή, η ανταλλαγή και η κατανάλωση διαπλέκονται και αλληλεπιδρούν μεταξύ τους.
Έτσι, εναλλακτικά εγχειρήματα που δραστηριοποιούνται στην κατανάλωση μπορούν να υποστηρίζουν και να ενισχύουν τη συνεταιριστική -μη καπιταλιστική- παραγωγή. Πριν όμως προχωρήσουμε στις εναλλακτικές μορφές κατανάλωσης, καλό είναι να αναφερθούμε στις κοινωνικές σχέσεις που εμπεριέχονται στην κατανάλωση στο πλαίσιο της καπιταλιστικής αγοράς. Εδώ κυριαρχεί η απρόσωπη ανταλλαγή με βάση την τιμή. Στη βάση της λειτουργίας της αγοράς βρίσκεται η λογική του οικονομικού ανθρώπου, του ανθρώπου δηλαδή που το μόνο κριτήριο απόφασής του είναι η σχέση κόστους - οφέλους. Με άλλα λόγια, στην καπιταλιστική αγορά λαμβάνουμε τις καταναλωτικές μας αποφάσεις με βάση τη σχέση τιμής και ποιότητας, επιδιώκοντας το περίφημο value for money. Είναι φανερό ότι η αγορά λειτουργεί με τέτοιο τρόπο ώστε η κοινωνική σχέση της κατανάλωσης να αποκρύπτεται εξαιτίας της κοινωνικής και γεωγραφικής αποστασιοποίησης του καταναλωτή από τον παραγωγό. Αυτό σημαίνει ότι αποκρύπτονται τόσο οι συνθήκες και οι σχέσεις παραγωγής του κάθε προϊόντος που βρίσκουμε στα καταστήματα όσο και οι περιβαλλοντικές επιπτώσεις της παραγωγής του. Έτσι, χωρίς να έχουμε καμιά πληροφορία αγοράζουμε προϊόντα που μπορεί να έχουν παραχθεί με επικίνδυνες και ανθυγιεινές συνθήκες εργασίας, οι εργαζόμενοι να είναι απλήρωτοι ή κακοπληρωμένοι και ανασφάλιστοι, τα κέρδη να τα νέμονται μεσάζοντες, μαφιόζοι ή πολέμαρχοι και η παραγωγή να καταστρέφει το περιβάλλον.
Η αποκατάσταση της κοινωνικής σχέσης περνά μέσα από τριών ειδών ελέγχους εκ μέρους του καταναλωτή: των εργασιακών σχέσεων και συνθηκών παραγωγής, των περιβαλλοντικών επιπτώσεων και της ποιότητας του προϊόντος. Στο πλαίσιο αυτό, καλό θα ήταν να υπάρχει αποφυγή των μεσαζόντων και προτίμηση στα τοπικά προϊόντα καθώς η γεωγραφική εγγύτητα βοηθά στους παραπάνω ελέγχους, ενώ το οικολογικό αποτύπωμα της μεταφοράς τους είναι πολύ μικρότερο.
Η αποκατάσταση της κοινωνικής σχέσης δεν μπορεί παρά να πραγματοποιηθεί συλλογικά. Τόσο στη χώρα μας όσο και διεθνώς υπάρχουν διάφορες μορφές εναλλακτικών εγχειρημάτων που το κάνουν ήδη: αγορές χωρίς μεσάζοντες, κοινωνικά υποστηριζόμενη γεωργία, εναλλακτικά νομίσματα, δίκτυα και οργανώσεις δίκαιου εμπορίου, ενώσεις καταναλωτών (ηθική κατανάλωση) και καταναλωτικοί συνεταιρισμοί.
Συνήθως, για να πειστούμε για τις δυνατότητες και την αποτελεσματικότητα των μορφών αυτών χρειαζόμαστε πετυχημένα παραδείγματα. Τέτοια περίπτωση αποτελεί ο καταναλωτικός συνεταιρισμός Βίος Coop, που λειτουργεί τα τελευταία δύο χρόνια στη Θεσσαλονίκη. Ο συνεταιρισμός, που αριθμεί περισσότερους από 430 μέλη, λειτουργεί στη βάση των αρχών και αξιών του διεθνούς συνεταιριστικού κινήματος. Το βασικό του σύνθημα είναι «Παίρνουμε την τροφή μας στα χέρια μας!». Η λειτουργία του στηρίζεται σε τέσσερις πυλώνες. Ο πρώτος είναι η άμεση δημοκρατία και η ενεργός συμμετοχή των μελών. Πέρα από το γνωστό «ένα πρόσωπο - μια ψήφος», έχουν ληφθεί όλες οι μέριμνες για τη μέγιστη συμμετοχή των μελών, όπως η δυνατότητα ανάκλησης των εκλεγμένων οργάνων, η εναλλαγή στις θέσεις ευθύνης, η διαμόρφωση είκοσι περίπου ανοιχτών επιτροπών και ομάδων εργασίας, η εβδομαδιαία ανοιχτή συνεδρίαση του Δ.Σ. και η πραγματοποίηση γενικής συνέλευσης κάθε τρεις μήνες. Δεύτερος πυλώνας είναι η διαρκής εκπαίδευση των μελών -εργαζόμενων και μη- στις αρχές της κοινωνικής αλληλέγγυας οικονομίας, η οποία πραγματοποιείται κυρίως μέσα από τη λειτουργία του Λαϊκού Πανεπιστημίου Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας (univsee.gr). Τρίτος πυλώνας είναι η διασφάλιση αφενός της ποιότητας, αφετέρου μιας δίκαιης σχέσης παραγωγού - καταναλωτή. Αυτά επιτυγχάνονται μέσα από την αποφυγή των μεσαζόντων, την προτίμηση συνεταιριστικών και τοπικών προϊόντων και τον διαρκή ποιοτικό έλεγχο. Το 2015 ο συνεταιρισμός είχε επιτύχει στο καλάθι των 100 βασικών προϊόντων να περιλαμβάνονται μόλις 5% προϊόντα από μεσάζοντες, 37% συνεταιριστικά προϊόντα, 21% προϊόντα ατομικών παραγωγών και ομάδων παραγωγών και 37% προϊόντα καπιταλιστικών επιχειρήσεων οι οποίες επιλέχθηκαν με βάση τις εργασιακές σχέσεις και συνθήκες και τον σεβασμό στο περιβάλλον. Τέταρτος πυλώνας του Βίος Coop είναι εναλλακτικό κοινωνικό του αφήγημα με βάση το οποίο κεντρικός στόχος είναι η κάλυψη των αναγκών των μελών και των φίλων του με σεβασμό στον παραγωγό και το περιβάλλον, η απόρριψη της λογικής του κέρδους και η επιστροφή του όποιου οικονομικού πλεονάσματος στην κοινωνία.
Πέρα από τα κοινωνικά του χαρακτηριστικά, ο συνεταιρισμός είναι οικονομικά βιώσιμος, με συνεχή αύξηση του οικονομικού του κύκλου, και αναμένεται η επέκτασή του σε νέα καταστήματα ή άλλες δραστηριότητες. Επιπρόσθετα, είναι διαθέσιμος να μεταδώσει την τεχνογνωσία του σε ανάλογα εγχειρήματα σε όλη την Ελλάδα.
* O K.I. Καβουλάκος είναι λέκτορας του Τμήματος Πολιτικών Επιστημών ΑΠΘ
1 There Is No Alternative - Δεν υπάρχει εναλλακτική πολιτική
