Με τη γνώριμη φωνή της Δήμητρας Γαλάνη το ντοκιμαντέρ «Γυάρος: Η Ιστορία της Θάλασσας» αφηγείται με μαρτυρίες και καταγράφει με εικόνες μία από τις πιο μαύρες περιόδους της νεότερης Ιστορίας που συμπυκνώνεται στη φράση «όσα έγιναν εδώ δε σβήνουν» και ταυτόχρονα αναδεικνύει τον μοναδικό φυσικό πλούτο του νησιού σε στεριά και θάλασσα. Η πρώτη προβολή του 25λεπτου ντοκιμαντέρ έγινε το βράδυ της Τρίτης στο Ινστιτούτο Γκαίτε, με την Παναγιώτα Μαραγκού από το WWF Ελλάς ανοίγοντας την εκδήλωση να επισημαίνει ότι η Γυάρος είναι ένας ιστορικός τόπος-σύμβολο ως τόπος μαρτυρίου για τους εξόριστους αλλά και σύμβολο για τη φύση.
Με αφορμή τη θεσμοθέτηση του προστατευτικού Προεδρικού Διατάγματος τον περασμένο μήνα, σημείωσε ότι ανοίγει ένα νέο κεφάλαιο, αρκεί να μην μείνει στα χαρτιά. Φτάσαμε ως εδώ, είπε, μετά από πορεία δεκατριών ετών χάρις στη συνεργασία και συμμετοχή 57 εμπλεκόμενων φορέων, Πολιτείας, τοπικών Αρχών, ειδικά των ψαράδων, των επιστημόνων και των περιβαλλοντικών οργανώσεων για την προστασία της χερσαίας και θαλάσσιας βιοποικιλότητας της Γυάρου. Όπως καταγράφεται στο ντοκιμαντέρ, παρατηρείται ανάκαμψη χερσαίων και θαλάσσιων οικοτόπων, αύξηση ιχθυαποθεμάτων καθώς και διατήρηση πληθυσμών για ορισμένα σπάνια και απειλούμενα είδη που απαντώνται στη Γυάρο, όπως η μεσογειακή φώκια Monachus Μonachus στις απομονωμένες σπηλιές και έρημες παραλίες της Γυάρου και το θαλασσοπούλι μύχος Puffinus yelkouan, το οποίο επισκέπτεται τις φωλιές του τη νύχτα.
Τόπος μαρτυρίου
Πίσω στο παρελθόν, τα στρατόπεδα της Γυάρου ξεκίνησαν να λειτουργούν τον Ιούλιο του 1947, θυμίζει ο Πολυμέρης Βόγλης, ιστορικός, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Και αυτό γιατί υπάρχει ένας τεράστιος αριθμός πολιτικών κρατουμένων που δεν μπορούσε να χωρέσει στις φυλακές και μεταφέρονται εκεί. Τα πρώτα χρόνια οι πολιτικοί κρατούμενοι διαβιούν σε σκηνές ελλείψει υποδομών. Στα χρόνια του Εμφυλίου 1948-49 ξεπερνούν τις 8.500. Εργάζονται καταναγκαστικά για να κατασκευάσουν τη φυλακή, μεταφέροντας χώμα και πέτρα κάτω από τον ήλιο και συνεχών ξυλοδαρμών με ρόπαλα και μαστίγια. Καταλαβαίνετε την ειρωνεία αυτού του πράγματος, σχολιάζει. Δηλαδή οι φυλακισμένοι κατασκευάζουν τη φυλακή στην οποία θα μπουν μετά. Από το 1955 ξανανοίγουν οι φυλακές και ολοκληρώνεται η οικοδόμησή τους μέχρι το 1961, οπότε σταματάει η λειτουργία τους. Ανοίγουν και πάλι το 1967 αμέσως μετά το πραξικόπημα. Τότε συλλαμβάνονται πάνω από 8.000 πολίτες, στη συντριπτική τους πλειονότητα αριστεροί, και απ’ αυτούς παραπάνω από 6.000 εκτοπίζονται στη Γυάρο. Από τον Σεπτέμβριο του 1967 αρχίζουν σταδιακά να τους απελευθερώνουν. Ξανανοίγουν αμέσως μετά το πραξικόπημα Ιωαννίδη και λειτουργούν έως το 1974, μέχρι την πτώση της δικτατορίας τον Ιούλιο. Μία από τις πρώτες πράξεις της κυβέρνησης τότε ήταν η απόλυση των πολιτικών κρατουμένων και απολύονται και οι τελευταίοι πολιτικοί κρατούμενοι που ζουν στη Γυάρο, καταλήγει.
Και στον θάνατο τιμωρία;
Ο Νίκος Μανιός, γενικός γραμματέας του Συνδέσμου Φυλακισθέντων Εξορισθέντων Αντιστασιακών 1967-1974, εξιστορεί: «Πήγαμε χειμώνα. Ήτανε 29 του Δεκέμβρη του 1973. Το κρύο ήτανε αρκετό. Οι θάλαμοι ήταν σχεδόν ερείπια από τα πολλά χρόνια που υπήρχαν εκεί. Βρόμικοι και τρισάθλιοι. Μεταφέραμε από την παραλία όλα τα κρεβάτια που ήταν σιδερένια ράντζα του στρατού, τα στρώματα και τις κουβέρτες για όλους τους υπερήλικες που ήταν οι περισσότεροι κρατούμενοι και τα ανεβάσαμε πάνω. Μετά έπρεπε να δούμε το πρόβλημα της διατροφής. Δεν υπήρχε τίποτα που να μπορούμε να φτιάξουμε. Χρειάστηκε να επισκευαστούνε κάτι μαγειρεία που υπήρχαν εκεί σε ένα κτήριο». Μιλάει για τη συνήθειά του να αγναντεύει τη θάλασσα, που στην εξορία είναι σαν φράκτης αλλά στη συνείδηση των ανθρώπων ο δρόμος της ελευθερίας. Στις 23 Ιουλίου που ανακοινώθηκε η απελευθέρωσή τους αποφάσισαν με τη βοήθεια των γηραιότερων εξόριστων να βρουν το νεκροταφείο της Γυάρου. Συγκινημένος, αφηγείται: «Εμείς ξέραμε ότι υπάρχουν νεκροί, αλλά δεν ξέραμε ότι υπάρχει νεκροταφείο. Υπήρχε όμως ένα νεκροταφείο. Πήγαμε, το βρήκαμε σε κακή κατάσταση βέβαια. Σπασμένοι σταυροί με τα ονόματά τους, σπασμένες πέτρες, μισογκρεμισμένα τα πεζούλια. Ήταν μια κατάσταση δυσάρεστη. Να βλέπεις ονόματα, μισά ονόματα, σπασμένες οι ταμπέλες που έγραφαν τα ονόματα, πεταμένα κομμάτια δεξιά-αριστερά, όπου τα είχε πάει ο αέρας. Εκεί γεννιέται μια σκέψη. Δηλαδή και στον θάνατο υπάρχει εξορία; Και στον θάνατο υπάρχει τιμωρία; Μετά τον θάνατο δεν είσαι ένας νεκρός που πρέπει κάποιος να σε τιμήσει; Η οικογένειά σου έστω; Ούτε εκεί».
Ο αγώνας για την προστασία του νησιού
Ο Σπύρος Κοτομάτας, συντονιστής του Προγράμματος του WWF Ελλάς, μεταξύ άλλων περιγράφει το χρονικό των ενεργειών και των προσπαθειών που ξεκίνησαν από το 2013, με την καταγραφή του φυσικού πλούτου της περιοχής και στη συνέχεια με την εφαρμογή νέων πρακτικών διαχείρισης, επιστημονικής έρευνας και συμμετοχής. Ως ιδιαίτερα αποτελεσματική κρίθηκε η εγκατάσταση από το WWF Ελλάς συστήματος απομακρυσμένης επιτήρησης Γυάρου στη Σύρο και στη Γυάρο και έναρξη απομακρυσμένης επιτήρησης, καθώς και διενέργεια περιπολιών στη θαλάσσια περιοχή της Γυάρου από την ομάδα πεδίου της οργάνωσης. Με το σύστημα αυτό, το οποίο πέρυσι αναγνωρίστηκε από την Ε.Ε. ως μια καλή πρακτική για όλη την Ευρώπη, μειώθηκαν κατά 85% οι παράνομες αλιευτικές δραστηριότητες. Το πρόσφατο προστατευτικό Π.Δ. καλύπτει έκταση 260.369 στρεμμάτων, εκ των οποίων το 93,2% είναι η θαλάσσια περιοχή. Οι συντελεστές του ντοκιμαντέρ: αφήγηση Δήμητρα Γαλάνη, σκηνοθεσία Mike Μπέκος, σενάριο Ελίζα Παρδαλίδη, παραγωγή Lareni Productions και Copyrights WWF Ελλάς 2026.
