Η περιβαλλοντική κατάσταση του Θερμαϊκού Κόλπου και οι επιπτώσεις της στη Θεσσαλονίκη έχουν βρεθεί πολλές φορές στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης. Για την εικόνα που παρουσιάζει σήμερα ο Θερμαϊκός μιλήσαμε με τον διδάκτορα Φυσικής Ωκεανογραφίας και Θαλάσσιας Υδραυλικής Γιάννη Ανδρουλιδάκη, με αφορμή τη λειτουργία μιας πλατφόρμας που προχωρά σε καθημερινή παραγωγή προγνώσεων/δελτίων της θαλάσσιας κατάστασης του κόλπου.
Ο Γ. Ανδρουλιδάκης είναι συνεργαζόμενος ερευνητής στη Σχολή Πολιτικών Μηχανικών (ΑΠΘ) και στο Τμήμα Ωκεανογραφίας και Θαλασσίων Βιοεπιστημών (Πανεπιστήμιο Αιγαίου).
Συνέντευξη στον Ιάσονα Μπάντιο
Ποια είναι η περιβαλλοντική κατάσταση του Θερμαϊκού Κόλπου σήμερα;
Όπως είναι γνωστό, η λειτουργία των βιολογικών καθαρισμών τις τελευταίες δεκαετίες συνέβαλε σημαντικά στη βελτίωση της ποιότητας του κόλπου κυρίως με τη μείωση των αστικών αποβλήτων που απορρέουν στη θάλασσα. Αναφέρομαι σε μείωση και όχι σε εξάλειψη γιατί μέχρι και πρόσφατα, αν όχι ακόμα, συνεχίζεται η απόρριψη ανεπεξέργαστων αστικών λυμάτων σε επιβαρυμένες περιοχές του βόρειου κόλπου (π.χ., ρέμα Δενδροποτάμου, αστικά λύματα Χαλάστρας). Οι πιέσεις σχετίζονται με την αγροτική δραστηριότητα, τις παράνομες ρίψεις βιομηχανικών και κτηνοτροφικών αποβλήτων σε τάφρους που καταλήγουν στη θάλασσα, τη λειτουργία του λιμένα, τις διαρροές πετρελαιοειδών, τις απορροές ομβρίων από τον αστικό ιστό και τη μη αειφορική χρήση υδατικών και αλιευτικών πόρων. Στο ημίκλειστο σύστημα του κόλπου, που ανανεώνεται μόνο από τον νότο, η κυκλοφορία των ρευμάτων μπορεί να μεταφέρει ρύπους και χαμηλής ποιότητας νερά σε άλλες παράκτιες περιοχές του κόλπου. Για παράδειγμα, σε ένα πρόσφατο πρόγραμμα παρακολούθησης που είχε ανατεθεί από τον τέως Φορέα Προστατευόμενων Περιοχών του Θερμαϊκού Κόλπου (τώρα τμήμα του ΟΦΥΠΕΚΑ) στην ομάδα μας με επιστημονικά υπεύθυνο τον καθηγητή Γιάννη Κρεστενίτη, παρατηρήσαμε μια διακριτή κίνηση υδάτων μεταξύ του πιο επιβαρυμένου δυτικού Όρμου Θεσσαλονίκης και των ακτών της Περαίας-Αγίας Τριάδας. Επίσης, εκτός από τις θαλάσσιες περιοχές, ανησυχητική είναι και η εικόνα των παράκτιων βιοτόπων στις δυτικές περιοχές των δέλτα (π.χ., Αξιός, Αλιάκμονας) που εσφαλμένα εκλαμβάνονται ως χώροι ανεξέλεγκτης απόθεσης απορριμμάτων και λυμάτων.
Ακόμα ένα έντονο περιβαλλοντικό πρόβλημα του Θερμαϊκού Κόλπου είναι και η διάβρωση της παράκτιας ζώνης του. Παράκτιες κατασκευές, όπως είναι η επέκταση του διαδρόμου προσγείωσης-απογείωσης 10/28 στο αεροδρόμιο, μετέβαλαν την παράκτια κυκλοφορία, επιφέροντας εκτεταμένη διάβρωση στις παράπλευρες ακτές. Δυστυχώς, κανένα απολύτως μέτρο προστασίας και αποκατάστασης δεν λήφθηκε, παρά το γεγονός ότι τα θέματα αυτά είχαν επισημανθεί ήδη από την περίοδο του σχεδιασμού της επέκτασης του διαδρόμου, εντείνοντας την επικινδυνότητα παράκτιων πλημμυρών. Τέλος, η αναμόχλευση του επιβαρυμένου πυθμενικού υλικού σε περιπτώσεις βυθοκορήσεων και η απόθεσή του σε άλλες περιοχές εντείνει τη διάχυση ρύπων στη θαλάσσια στήλη, υποβαθμίζοντας περαιτέρω την ποιότητα. Η «μνήμη» της ποιότητας του θαλασσινού νερού βρίσκεται μέσα στον πυθμένα της. Από σποραδικές προσπάθειες αποτίμησης της περιβαλλοντικής κατάστασης έχουν προκύψει περίοδοι τόσο χαμηλής όσο και σχετικά βελτιωμένης ποιότητας των θαλάσσιων νερών. Με μία φράση θα έλεγα ότι η περιβαλλοντική κατάσταση του κόλπου είναι μέτρια και οριακή, με μεταπτώσεις όσον αφορά την ποιότητα των θαλάσσιων υδάτων, που δεν επιτρέπουν την υπεραισιοδοξία που μερικές φορές εκφράζεται από τους έχοντες την ευθύνη σε τοπικό και κεντρικό διοικητικό επίπεδο. Οι πολλαπλές πιέσεις που ήδη υπάρχουν ή σχεδιάζονται την καθιστούν πιο ευάλωτη να εκτραπεί προς το χειρότερο παρά προς τη βελτίωσή της.
Συχνά παρατηρούνται έντονη δυσοσμία αλλά και αλλαγή του χρώματος της θάλασσας. Είναι ανησυχητικές αυτές οι ενδείξεις;
Ναι, μπορεί να γίνουν ανησυχητικές τόσο για την ποιότητα του κόλπου όσο και για την υγεία των πολιτών ανάλογα με το είδος και τη διάρκεια των φαινομένων. Η έντονη δυσοσμία και η αλλαγή του χρώματος σχετίζονται με τον ευτροφισμό (π.χ., ερυθρά παλίρροια). Η ανθρωπογενής δραστηριότητα, ειδικά η σχετιζόμενη με τη χρήση λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων, αποβάλλει θρεπτικά άλατα προς το θαλάσσιο περιβάλλον. Ο συνδυασμός των υψηλών συγκεντρώσεων σε θρεπτικά με συγκεκριμένες μετεωρολογικές και ωκεανογραφικές συνθήκες που αποδυναμώνουν την ανανέωση των νερών μπορεί να συμβάλει σε υπέρμετρες ανθίσεις φυτοπλαγκτού, τοξικού για τους υπόλοιπους θαλάσσιους οργανισμούς, μειώνοντας το οξυγόνο (ανοξικές συνθήκες), και να διαταράξει την τροφική αλυσίδα, προκαλώντας περαιτέρω υποβάθμιση. Ειδικά ο Όρμος Θεσσαλονίκης με τις απορροές ομβρίων από την πόλη της Θεσσαλονίκης, τις λιμενικές λειτουργίες, τις απορροές του Γαλλικού Ποταμού και του Δενδροποτάμου, τη βιομηχανική ζώνη στα δυτικά του και τη μεγαλύτερη δυσκολία στην ανανέωση των υδάτων του εμφανίζει και τα περισσότερα προβλήματα. Εκτός από την υποβάθμιση του θαλάσσιου περιβάλλοντος, τα φαινόμενα ευτροφισμού έχουν και άμεση επίπτωση στην υγεία των κατοίκων, μολύνοντας τον αέρα (π.χ., προβλήματα στο αναπνευστικό και στην όραση), τα νερά κολύμβησης και τα αλιευτικά αποθέματα. Όλα τα παραπάνω έχουν σημαντικές κοινωνικοοικονομικές συνέπειες, επηρεάζοντας διάφορες δραστηριότητες, όπως είναι ο τουρισμός, ο ναυταθλητισμός, η υδατοκαλλιέργεια και η αλιεία.
Πρόσφατα έγινε γνωστό ότι πρόκειται να δημιουργηθεί στον Θερμαϊκό Κόλπο πλωτή μονάδα αποθήκευσης και αεριοποίησης υγροποιημένου φυσικού αερίου LNG. Με βάση και τη διεθνή εμπειρία, τι κινδύνους μπορεί να έχει η λειτουργία της μονάδας για το θαλάσσιο οικοσύστημα;
Ο βασικός κίνδυνος σε αυτές τις μονάδες είναι η έκθεση των κατοίκων κοντινών οικισμών σε πιθανά ατυχήματα έκρηξης και πυρκαγιάς. Η ρύπανση αυτών των μονάδων κατά τη λειτουργία τους αφορά κυρίως την ατμόσφαιρα και όχι τόσο άμεσα το θαλάσσιο περιβάλλον. Οι επιπτώσεις στη θάλασσα παρατηρούνται κυρίως στο στάδιο της κατασκευής (του υποθαλάσσιου αγωγού). Οι εργασίες μπορεί να προκαλέσουν επαναιώρηση του υλικού πυθμένα, το οποίο είναι επιβαρυμένο με βαρέα μέταλλα, οργανικό υλικό και θρεπτικά, ειδικά στην περιοχή του Όρμου Θεσσαλονίκης όπου σχεδιάζεται η εγκατάσταση. Να σημειωθεί, όμως, ότι άλλες επεμβάσεις στον πυθμένα με επανατοποθετήσεις των βυθοκορημάτων σε άλλα σημεία μέσα στον κόλπο, που ήδη έχουν γίνει ή σχεδιάζονται να γίνουν (π.χ., για τον δίαυλο προσέγγισης του 6ου προβλήτα ΟΛΘ), είναι μεγαλύτερης κλίμακας από αυτήν της προτεινόμενης μονάδας LNG. Σε πρόσφατες μελέτες στο ίζημα του Όρμου Θεσσαλονίκης μετρήθηκαν συγκεντρώσεις διαφόρων μετάλλων, με σημαντικότερες του μαγγανίου και του ψευδαργύρου σε σχετικά υψηλά επίπεδα (400-800 mg/kg). Οι αναμενόμενες πιέσεις κατά τη διάρκεια της λειτουργίας της μονάδας σχετίζονται με τη χρήση του θαλασσινού νερού για την αεροποίηση του υγροποιημένου αερίου (Intermediate Fluid Vaporizer, IFV), το οποίο κατόπιν εκρέει πίσω στη θάλασσα ψυχρότερο (μέχρι και 5ο C λιγότερο) και χλωριωμένο. Το χρησιμοποιούμενο νερό μπορεί να διασπαρθεί περιμετρικά της εγκατάστασης, επηρεάζοντας συγκεκριμένα είδη της χλωροπανίδας. Η εξάπλωση, βέβαια, πάντα εξαρτάται από την επικρατούσα κυκλοφορία των θαλάσσιων ρευμάτων, επηρεάζοντας ευρύτερα, και ειδικότερα τις πολύ κοντινές προστατευόμενες περιοχές Natura στις δυτικές ακτές. Ο βασικότερος, όμως, προβληματισμός σχετίζεται κυρίως με το είδος της επένδυσης, που αφορά και σε αυτή την περίπτωση τα ορυκτά εισαγόμενα καύσιμα, ενώ οι Ευρωπαϊκές Οδηγίες προτρέπουν στη σταδιακή αύξηση των Ανανεώσιμων Πηγών στην παραγωγή ενέργειας στο 45% μέχρι το 2030, με απώτερο στόχο την κλιματική ουδετεροποίηση της Ευρώπης έως το 2050.
Ποιος είναι ο σκοπός και η λειτουργία της επιχειρησιακής πλατφόρμας Wave4Us;
Ο βασικός στόχος του συστήματος Wave4Us (http://wave4us.web.auth.gr/) είναι η καθημερινή παραγωγή προγνώσεων/δελτίων της θαλάσσιας κατάστασης (π.χ., θερμοκρασία νερού, ρεύματα, κυματισμοί, στάθμη της θάλασσας) του Θερμαϊκού Κόλπου σε μορφή φιλική προς τον χρήστη. Όλες οι προγνώσεις των θαλάσσιων παραμέτρων είναι διαθέσιμες στο κοινό μετά τις 10.30 π.μ. και καλύπτουν τις επόμενες τρεις ημέρες, με τρίωρο βήμα. Η πλατφόρμα λειτουργεί με υψηλότερη ανάλυση και συμπληρωματικά για την περιοχή του Θερμαϊκού με αντίστοιχα συστήματα που καλύπτουν την ευρύτερη περιοχή του Αιγαίου, όπως είναι το σύστημα «Ποσειδώνας» του Ελληνικού Κέντρου Θαλασσίων Ερευνών. Η πλατφόρμα αρχικά αναπτύχθηκε στο πλαίσιο ερευνητικού προγράμματος για την περίοδο 2012-2015, που εκπονήθηκε από την Ομάδα Ωκεανογραφίας και Παράκτιας Τεχνικής της Σχολής Πολιτικών Μηχανικών (ΑΠΘ). Δυστυχώς, όπως συνήθως συμβαίνει με πολλά ερευνητικά προγράμματα, μετά το πέρας του έργου, όπου και η χρηματοδότηση τερματίζεται, δεν υπάρχει πρόνοια από τους εθνικούς και διεθνείς φορείς χρηματοδότησης για τη συντήρηση και τη λειτουργία υπηρεσιών που έχουν αναπτυχθεί. Έτσι ξοδεύονται επιπρόσθετα χρήματα για παρόμοιες δράσεις, που θα μπορούσαν να διατεθούν για την αναβάθμιση και την υποστήριξη υπαρχόντων συστημάτων, και για την ανάπτυξη νέων εφαρμογών για την κάλυψη κενών και νέων περιβαλλοντικών προκλήσεων. Ωστόσο, μέχρι και σήμερα, η ομάδα μας (Γ. Ανδρουλιδάκης, Β. Κολοβογιάννης, Κ. Κομπιάδου, Χ. Μακρής, Ζ. Μάλλιος, Β. Μπαλτίκας) με επικεφαλής τον καθηγητή Γ. Κρεστενίτη, με σχεδόν καθημερινή εθελοντική εργασία, κατάφερε όχι μόνο να διατηρήσει τη λειτουργία του συστήματος της θαλάσσιας πρόγνωσης, αλλά και να το αναβαθμίσει με πιο ενημερωμένα υπολογιστικά εργαλεία για τη συνεχή, βελτιωμένη και καθημερινή παραγωγή προγνώσεων. Ενδεικτικά, μερικές από τις χρήσεις του συστήματος σχετίζονται με: 1) την υποστήριξη της ασφαλούς ναυσιπλοΐας και προσέγγισης των λιμενικών εγκαταστάσεων του κόλπου, 2) την προστασία της παράκτιας ζώνης κυρίως με την πρόγνωση παράκτιων πλημμυρών, 3) την αποτύπωση των συνθηκών στις περιοχές υδατοκαλλιεργιών, 4) την υποστήριξη αλιευτικών και ναυταθλητικών δραστηριοτήτων και 5) την παροχή χρήσιμων πληροφοριών για τον κλάδο του τουρισμού. Σε πιο ειδικές χρήσεις, η επιχειρησιακή πλατφόρμα μπορεί να συμβάλει άμεσα στη διερεύνηση της εξάπλωσης ρυπαντών στην περίπτωση περιβαλλοντικών ατυχημάτων και στην έρευνα-διάσωση σε περιπτώσεις απώλειας αντικειμένων και ανθρώπων στο θαλάσσιο περιβάλλον.
Για ποιον λόγο η πλατφόρμα είναι προσβάσιμη και στους πολίτες;
Οι καθημερινές προγνώσεις είναι διαθέσιμες στο ευρύ κοινό με φιλικό τρόπο προς τον χρήστη για τρεις βασικούς λόγους. Ο πρώτος είναι ότι η καθημερινότητα των πολιτών που ζούμε στην ευρύτερη παράκτια ζώνη του Θερμαϊκού είναι -ακόμα και αν δεν είναι απόλυτα σαφές πολλές φορές- άρρηκτα συνδεδεμένη με την ποιότητα και την κατάσταση της θάλασσας. Αρχικά, επηρεάζει την υγεία μας είτε άμεσα λόγω φαινομένων ρύπανσης της ποιότητας του νερού και του αέρα είτε έμμεσα διαμέσου της διατροφής ειδών που αλιεύονται ή καλλιεργούνται στον θαλάσσιο χώρο. Τα φαινόμενα ευτροφισμού πρέπει να βρίσκονται τόσο υπό συνεχή παρακολούθηση όσο και να προβλέπονται σε κάποιον βαθμό για να λαμβάνονται άμεσα και τα κατάλληλα μέτρα πρόληψης, προστασίας και αντιμετώπισης. Όλα τα παραπάνω σχετίζονται με την ποιότητα του νερού, η οποία καθορίζεται σημαντικά από την ικανότητα φυσικής ανανέωσης των ημίκλειστων περιοχών κάτω από συγκεκριμένες ωκεανογραφικές και μετεωρολογικές συνθήκες (π.χ., οι δυνατοί βοριάδες συντελούν συνήθως στη μέγιστη ανανέωση των προϋπαρχόντων υδάτινων μαζών με καθαρότερα νερά από το Αιγαίο).
Ο δεύτερος λόγος αφορά τις επαγγελματικές ομάδες που δραστηριοποιούνται στην παράκτια περιοχή (χερσαία και θαλάσσια) του κόλπου. Για να δώσω ένα παράδειγμα. Οι πολύ υψηλές θερμοκρασίες θάλασσας που εμφανίστηκαν το καλοκαίρι του 2021 (>30ο C) είχαν ως συνέπεια την αύξηση της θνησιμότητας των μυδιών κατά 50% στις υδατοκαλλιέργειες του δυτικού κόλπου.
Ο τρίτος πολύ βασικός λόγος είναι η αντίληψη που κατά τη γνώμη μου πρέπει να διέπει τη διάθεση των αποτελεσμάτων και των προϊόντων της επιστημονικής έρευνας. Ειδικά αυτών που παρήχθησαν στα δημόσια πανεπιστήμια, στους δημόσιους φορείς (π.χ., αυτοδιοικητικοί φορείς περιβάλλοντος) και με δημόσια χρηματοδότηση, έτσι ώστε τα οφέλη τους να επιστρέφουν άμεσα στο κοινωνικό σύνολο και να υπηρετούν το δημόσιο συμφέρον. Δυστυχώς, η περίπτωση του Θερμαϊκού Κόλπου αποτελεί ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα ερευνητικού κατακερματισμού με πολυετείς και πολλές φορές παράλληλες και καθ’ όλα σημαντικές ερευνητικές δραστηριότητες, με πολύ μικρή όμως συνέργεια μεταξύ τους. Ταυτόχρονα, όμως, υπάρχουν έτη, ειδικά μετά το 2008, όπου δεν έλαβε χώρα καμία δραστηριότητα παρακολούθησης, με συνέπεια να έχουμε «σκοτεινές» περιόδους σχετικά με την περιβαλλοντική κατάσταση του κόλπου ή τουλάχιστον του συνόλου του. Σε αυτό το σημείο είναι αισθητή και η απουσία ενός δημόσιου φορέα που θα συντόνιζε και θα διαχειριζόταν ολιστικά τις ερευνητικές δράσεις, καταλήγοντας έτσι σε πιο ολιστικές και ολοκληρωμένες διαχειριστικές λύσεις. Τον ρόλο αυτόν θα μπορούσε να παίξει ο Φορέας Θερμαϊκού Κόλπου, όπως είχε προταθεί από το 2008, αλλά ουδέποτε θεσμοθετήθηκε, αλλά ακόμη και η προγενέστερη δομή του Φορέα Προστατευόμενων Περιοχών Θερμαϊκού Κόλπου (τώρα τμήμα του ΟΦΥΠΕΚΑ) που εξακολουθεί να παραμένει υποστελεχωμένη και με περιορισμένες αρμοδιότητες και πόρους.
Θα μπορούσατε να προτείνετε κάποια μέτρα για την προστασία του Θερμαϊκού;
Αρχικά, είναι επιβεβλημένη η άμεση διακοπή κάθε εκροής αστικών λυμάτων στον κόλπο. Ακόμα και οι μικρές ποσότητες που απορρίπτονται συγκριτικά με τις δεκαετίες πριν τον βιολογικό συμβάλλουν στην προσθήκη τόσο του μικροβιακού φορτίου όσο και των θρεπτικών που δημιουργούν τα φαινόμενα του ευτροφισμού. Αντιστοίχως είναι σημαντικά ο αυστηρός έλεγχος και η αποτροπή απόρριψης βιομηχανικών αποβλήτων σε ρέματα και τάφρους που καταλήγουν στη θάλασσα, αλλά και διαρροών πετρελαιοειδών από πλοία. Η συνεχής παρακολούθηση του Θερμαϊκού Κόλπου σε όλο το εύρος του, τόσο στις παράκτιες πηγές ρύπανσης όσο και στο θαλάσσιο περιβάλλον, συνδυάζοντας μετρήσεις πεδίου, υπολογιστικά συστήματα και νέες δορυφορικές τεχνολογίες, θα μας βοηθήσει στην ενημερωμένη εικόνα της ποιότητας των υδάτων και στην ετοιμότητα των Αρχών για την αποτροπή και την άμεση λήψη μέτρων σε περιπτώσεις ρυπαντικών φαινομένων. Η γνώση υπάρχει, οι τεχνολογίες είναι διαθέσιμες και το επιστημονικό δυναμικό των δημόσιων φορέων είναι καταρτισμένο και διαθέσιμο. Θα έλεγα ότι η βελτίωση της κατάστασης στηρίζεται και στη μαγική λέξη: αποσυμπίεση. Όχι στην επιπρόσθετη έντονη πίεση με γνώμονα μόνο την υπερανάπτυξη με περαιτέρω επενδύσεις με έντονο περιβαλλοντικό αποτύπωμα. Πιθανόν αυτό να ακούγεται προωθημένο και μπορεί υπερβολικό, αλλά η οριακή κατάσταση που βρίσκεται ο περιβαλλοντικά ευαίσθητος Θερμαϊκός Κόλπος καθιστά απαραίτητη, κατά τη γνώμη μου, την αντιστροφή της πορείας σε σχέση με την υπερεκμετάλλευση του συγκεκριμένου θαλάσσιου χώρου, όπου ακόμα και με μικρές υπερβάσεις των αποδεκτών ορίων των εισρεόμενων ρύπων τα φαινόμενα υποβάθμισης των νερών είναι ιδιαίτερα αισθητά και αρκετά συνήθη.
Δεν είναι τόσο μακρινό το παρελθόν όταν είχε δοθεί η υπόσχεση της ασφαλούς κολύμβησης στην παραλία της Θεσσαλονίκης με τη λειτουργία του βιολογικού καθαρισμού. Δυστυχώς, φαίνεται ότι μια τέτοια προοπτική γίνεται πολύ μακρινή στο απώτερο μέλλον, αν δεν αλλάξει η γενική αναπτυξιακή προσέγγιση, ειδικά σε συνθήκες κλιματικής κρίσης. Ευτυχώς, στην ευκταία περίπτωση αλλαγής αναπτυξιακού μοντέλου, το θαλάσσιο περιβάλλον, ακόμα και του ημίκλειστου Θερμαϊκού, μπορεί να ανακάμψει και να επανέλθει σε σταθερά και υγιέστερα επίπεδα, πραγματικά επωφελή για τους πολίτες που ζουν και εργάζονται στην παράκτια ζώνη του αλλά και για τους επισκέπτες.
