Στις 20 Απριλίου 2026, τρία χρόνια ακριβώς από τον θάνατο της Μυρσίνης Ζορμπά, το Εργαστήριο Νεοελληνικών Σπουδών «Μυρσίνη Ζορμπά» του Πανεπιστημίου της Ρώμης Sapienza διοργανώνει την τρίτη επιστημονική συνάντηση αφιερωμένη στη μνήμη της σπουδαίας αυτής εκδότριας, πολιτικού και διανοούμενης. Αυτή τη φορά σε συνεργασία με το Εργαστήριο Ιστορικής Έρευνας και Τεκμηρίωσης του Τμήματος Ιστορίας και Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Αθήνας. Με τη συμμετοχή Ιταλών και Ελλήνων ιστορικών, η ημερίδα είναι επικεντρωμένη στον ακτιβισμό που αναπτύχθηκε στην Ιταλία αλλά και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ενάντια στη Χούντα των συνταγματαρχών στην Ελλάδα (1967-1974).
Το θέμα της ημερίδας είναι ιδιαίτερα σημαντικό και κρίσιμο. Ο αντιδικτατορικός αγώνας κατά της ελληνικής Χούντας (1967-1974) δεν περιορίστηκε στα σύνορα της χώρας αλλά αναπτύχθηκε δυναμικά και στον ευρωπαϊκό χώρο. Από τη μια, χιλιάδες Έλληνες οικονομικοί μετανάστες, φοιτητές, διανοούμενοι και πολιτικοί πρόσφυγες συμμετείχαν στον αντιδικτατορικό αγώνα σε όλη την Ευρώπη συγκροτώντας δίκτυα ενημέρωσης και αλληλεγγύης. Η ευρωπαϊκή διάσταση του αγώνα περιλάμβανε εκστρατείες ενημέρωσης, παρεμβάσεις σε διεθνείς οργανισμούς, πολιτιστικές εκδηλώσεις και συνεργασίες με κόμματα και διανοουμένους της Αριστεράς και της σοσιαλδημοκρατίας. Από την άλλη πλευρά, η δράση των Ελλήνων συνάντησε σημαντική αποδοχή από τις ευρωπαϊκές κοινωνίες, μια εικοσαετία περίπου μετά το τέλος του Δεύτερου Παγκοσμίου Πολέμου και σε μια περίοδο ανάπτυξης των κοινωνικών κινημάτων αμφισβήτησης, δημιουργώντας ένα μοναδικό κίνημα συμπαράστασης στον ελληνικό λαό.
Γιατί έχει νόημα να επιστρέφουμε σήμερα σε ένα γεγονός όπως αυτό, πέρα ίσως από την αυτονόητη σημασία του για τους ιστορικούς; Πρώτον, γιατί, όπως πιστεύω και είμαι βέβαιος ότι θα αποτυπωθεί και στην ημερίδα, μπορούμε πλέον να δούμε αυτό το μοναδικό φαινόμενο αλληλεγγύης με μια νέα ματιά εντάσσοντάς το σε μια διεθνική ιστορία, μια ιστορία που ξεπερνά τα κρατικά σύνορα. Το ελληνικό ζήτημα σε όλη τη διάρκεια της Χούντας μεταβλήθηκε σε εσωτερικό πρόβλημα των δυτικοευρωπαϊκών χωρών, και της Ιταλίας, αποτέλεσε ένα διακύβευμα που συνδεόταν με θεμελιώδη προβλήματα δημοκρατίας και διακυβέρνησης εντός των ευρωπαϊκών κοινωνιών. Σε μια δεκαετία άνθησης των κοινωνικών κινημάτων, η δικτατορία στην Ελλάδα αντιμετωπίστηκε ως ακόμα ένα προπύργιο της τυραννίας και του αυταρχισμού σε έναν παγκόσμιο αγώνα ο οποίος ξεκίναγε από το Βιετνάμ και τη Χιλή για να καταλήξει στην Ιβηρική χερσόνησο. Για πολλούς και πολλές από όσους συμμετείχαν στο αντιδικτατορικό κίνημα η Ελλάδα συμβόλιζε λόγω και του μακραίωνου παρελθόντος της το λίκνο της δημοκρατίας, το οποίο είχε αλωθεί 22 χρόνια μετά το τέλος του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου. Η καταδίκη της ελληνικής δικτατορίας στο πλαίσιο των δημοκρατικών κατακτήσεων που βασίστηκαν στη νίκη επί του φασισμού έμοιαζε επιβεβλημένη για ένα σημαντικό μέρος της ευρωπαϊκής κοινής γνώμης.
Αυτή ακριβώς η αναφορά μάς επιτρέπει να σκεφτούμε και τη σημασία της συγκεκριμένης ημερίδας όχι μόνο για το χθες αλλά για το σήμερα. Σε μια περίοδο κρίσης της δημοκρατίας και ενός ολοένα και αυξανόμενου διεθνώς αυταρχισμού η υπόμνηση αυτής της μοναδικής στιγμής συμπαράστασης και αλληλεγγύης αποτελεί ένα φωτεινό παράδειγμα, το οποίο οφείλουμε να θυμόμαστε και να τιμούμε. Χωρίς αυτό, φυσικά, να σημαίνει την εξιδανίκευσή του. Αντιθέτως, η ιστορικοποίηση και η ανάδειξη των πολλαπλών και διαφορετικών πλευρών του μπορεί να μας βοηθήσει για να συγκροτήσουμε τις αναλογίες με το σήμερα, να αναλογιστούμε τις διαφορές και τα κοινά σημεία με το χθες.
Το πρόγραμμα κοσμεί ένα ωραίο πορτρέτο της Μυρσίνης Ζορμπά. Και σε αυτή την περίπτωση η σύνδεση δεν είναι εθιμοτυπική αλλά ουσιαστική. Γιατί η Μυρσίνη Ζορμπά υπήρξε ενεργό στέλεχος του αντιχουντικού αγώνα στην Ελλάδα, μέλος του Πανελλήνιου Αντιδικτατορικού Μετώπου, αλλά και στην Ιταλία όπου συνέχισε τις σπουδές της τα δυο τελευταία χρόνια της Χούντας. Και το πιο κρίσιμο εδώ είναι το γεγονός ότι η δράση αυτή στην Ιταλία συνδέθηκε με τον αγώνα της για τη μόρφωση, με τη δική της διανοητική ολοκλήρωση. Οι σπουδές της στο Πανεπιστήμιο Sapienza αλλά και το όλο διανοητικό κλίμα της εποχής συνέβαλαν καθοριστικά στο θεωρητικό και επαγγελματικό της ανάπτυγμα, στη συστηματική ενασχόλησή της με την κριτική, την πολιτισμική θεωρία και τις ιδέες γύρω από την πολιτιστική δημοκρατία, επηρεασμένη από τον Αντόνιο Γκράμσι και από άλλες ιταλικές διανοητικές παραδόσεις. Στα επόμενα χρόνια οι μεταφράσεις του Γκράμσι στα ελληνικά, το εκδοτικό πρόγραμμα του Οδυσσέα, η έννοια της πολιτισμικής δημοκρατίας ως στοιχείο απαραίτητο για την πολιτική δημοκρατία υπήρξαν δράσεις και σκέψεις που πήγαζαν από την παραμονή της στην Ιταλία στα χρόνια της Χούντας. Αποτέλεσαν μέρος της διανοητικής της σκευής, μέρος του προσωπικού της οράματος όπως ξετυλίχθηκε στην Ελλάδα την περίοδο της Μεταπολίτευσης.
Η αναφορά αυτή μας δείχνει έναν άλλο δρόμο, συνδεδεμένο ακριβώς με την κατανόηση της «ελληνικής περιπέτειας» στη διεθνική της διάσταση. Όχι μόνο γιατί οι δρόμοι που έφεραν τη Μυρσίνη Ζορμπά αλλά και εκατοντάδες χιλιάδες Έλληνες εκτός Ελλάδας την περίοδο αυτή (φοιτητική και οικονομική μετανάστευση, πολιτική προσφυγιά) δεν ήταν εθνική ιδιαιτερότητα αλλά ευρωπαϊκά μεταπολεμικά φαινόμενα. Αλλά και γιατί η διαδρομή αυτή, οι ζυμώσεις και οι επιρροές από ό,τι κυρίως θα λέγαμε δυτικό μαρξισμό, υπήρξε η κοινή μοίρα πολλών ξένων διανοούμενων που μετά την παραμονή και τις σπουδές τους στη Δυτική Ευρώπη διαδραμάτισαν καίριο ρόλο, διαμόρφωσαν την πολιτική αλλά και την πολιτιστική ζωή των χωρών καταγωγής τους. Ας ελπίσουμε ότι η ημερίδα θα ανοίξει περαιτέρω δρόμους για την κατανόηση του διεθνούς κινήματος αλληλεγγύης στον ελληνικό αντιδικτατορικό αγώνα, ως ενός διεθνικού φαινομένου που υπερέβη τα κρατικά σύνορα και επηρέασε καθοριστικά όχι μόνο την ελληνική αλλά και τις άλλες ευρωπαϊκές κοινωνίες σε μια περίοδο έντονων συγκρούσεων αλλά και μεγάλων προσδοκιών.
* Ο Βαγγέλης Καραμανωλάκης είναι καθηγητής Σύγχρονης και Νεότερης Ιστορίας, ΕΚΠΑ, πρόεδρος Δ.Σ. ΑΣΚΙ
