Ένας από τους πρωταγωνιστές της "θερμής" περιόδου του Ψυχρού Πολέμου στην Ευρώπη, ο στρατηγός Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι, ο τελευταίος κομμουνιστής ηγέτης της Πολωνίας, πέθανε χθες σε ηλικία 90 ετών ύστερα από μακρά ασθένεια. Ήταν ωστόσο ο πρώτος ηγέτης σοσιαλιστικής χώρας της ανατολικής Ευρώπης που εγκαινίασε τη διαδικασία μετάβασης προς ένα πολυκομματικό σύστημα.
Γεννημένος στις 6 Ιουλίου 1923, ο Γιαρουζέλσκι επέβαλε τον στρατιωτικό νόμο στην Πολωνία στις 13 Δεκεμβρίου 1981, σε μια μάταιη προσπάθεια να καταστείλει τη δράση του συνδικάτου "Αλληλεγγύη" του Λεχ Βαλέσα. Μια "αινιγματική" για πολλούς φυσιογνωμία, κρυμμένη συνήθως πίσω από μεγάλα, σκούρα γυαλιά, συνήθιζε να επαναλαμβάνει ότι "μόνο η Ιστορία θα τον δικαιώσει". Υποστήριζε μάλιστα ότι το 1981 επέλεξε το "μικρότερο κακό" για την Πολωνία και την έσωσε από εισβολή των σοβιετικών στρατευμάτων.
"Πιστεύω ότι δεν χαιρόταν τη ζωή, δεν απολάμβανε τις μικρές χαρές της. Η δουλειά και η πολιτική, με το "π" κεφαλαίο, ήταν ανέκαθεν οι προτεραιότητές του", έγραψε η κόρη του, Μόνικα, στη βιογραφία του πατέρα της.
Ο Βόιτσεχ Γιαρουζέλσκι εντάχθηκε σε νεαρή ηλικία στο Κομμουνιστικό Κόμμα. Στα 17 του, λίγο μετά τη διχοτόμηση της Πολωνίας μεταξύ Γερμανίας και ΕΣΣΔ εξορίστηκε μαζί με όλη του την οικογένεια στη Σιβηρία. Ο πατέρας του πέθανε εκεί.
Ο νεαρός Βόιτσεχ πάντως εντάχθηκε στην πολωνική δύναμη του Κόκκινου Στρατού. Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, αφού σπούδασε στην Ανώτατη Σχολή του Πεζικού και την Ακαδημία του Γενικού Επιτελείου της Βαρσοβίας, ανέβηκε γρήγορα τα σκαλιά της στρατιωτικής και κομματικής ιεραρχίας. Το 1956 έφτασε στον βαθμό του ταξίαρχου, ενώ από το 1965 μέχρι το 1968 ήταν αρχηγός του Γενικού Επιτελείου Στρατού της Πολωνίας. Το 1968 ανέλαβε υπουργός Άμυνας, θέση που διατήρησε επί 15 χρόνια, ενώ ταυτόχρονα ήταν μέλος του Πολιτικού Γραφείου του Κόμματος.
Στο λυκόφως μιας εποχής
Λίγους μήνες μετά την ίδρυση της "Αλληλεγγύης", το 1980, ο στρατηγός Γιαρουζέλσκι ανέλαβε τη θέση του πρώτου γραμματέα της Κεντρικής Επιτροπής, πρόεδρος του Συμβουλίου Υπουργών και ταυτόχρονα Αρχηγός του Στρατιωτικού Συμβουλίου Εθνικής Σωτηρίας. Είχε πλέον συγκεντρώσει στο πρόσωπό του όλες τις εξουσίες, στρατιωτικές και πολιτικές, όταν, τον Δεκέμβριο του 1981, ανακοίνωσε την κήρυξη στρατιωτικού νόμου. Η "Αλληλεγγύη" κηρύχθηκε παράνομη και τα ηγετικά στελέχη της φυλακίστηκαν.
Δύο χρόνια αργότερα ήρθη ο στρατιωτικός νόμος, ενώ η άνοδος του Μιχαήλ Γκορμπατσόφ στην εξουσία της ΕΣΣΔ και η οικονομική κρίση υποχρέωσαν τον στρατηγό να προχωρήσει στη φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος στην Πολωνία. Η απόφασή του να διαπραγματευτεί με την "Αλληλεγγύη" οδήγησε, το καλοκαίρι του 1989, μέσω των βουλευτικών εκλογών τις οποίες κέρδισε το κίνημα του Βαλέσα, στην ειρηνική αλλαγή καθεστώτος.
Το 1990 παραιτήθηκε από το αξίωμα του προέδρου, συνεχάρη τον διάδοχό του Λεχ Βαλέσα και αποχαιρέτησε τους Πολωνούς, ζητώντας συγγνώμη "για τα βάσανα και τις αδικίες που υπέστησαν" από την κυβέρνησή του. Σχεδόν 15 χρόνια αργότερα ζήτησε επίσης συγγνώμη για την εισβολή των στρατευμάτων του Συμφώνου της Βαρσοβίας -μεταξύ των οποίων και Πολωνοί στρατιώτες- στην Τσεχοσλοβακία το 1968.
"Είναι ίσως παράδοξο ν' ακούγεται από εμένα, όμως είμαι πολύ ικανοποιημένος που βλέπω την Πολωνία στο ΝΑΤΟ, το οποίο εγγυάται την ασφάλειά μας, καθώς και στην Ευρωπαϊκή Ένωση, που αποτελεί μια τεράστια ευκαιρία για ανάπτυξη", είχε δηλώσει ο Γιαρουζέλσκι τον Αύγουστο του 2005, σε συνέντευξή του στο Γαλλικό Πρακτορείο.
Το 2010 ωστόσο ο Πολωνός ηγέτης κατηγορήθηκε για "κομμουνιστικά εγκλήματα" σε σχέση με την επιβολή του στρατιωτικού νόμου το '81. Κινδύνευε να καταδικαστεί σε κάθειρξη 10 ετών, όμως λόγω της κακής κατάστασης της υγείας του δεν δικάστηκε. Την επόμενη χρονιά αποκάλυψε ότι έπασχε από καρκίνο των λεμφαδένων.
"Θα ήταν ένας μεγάλος άνδρας αν είχε ζήσει σε μια άλλη εποχή. Όμως ανήκε σε μια άτυχη γενιά", δήλωσε χαρακτηριστικά ο Λεχ Βαλέσα για τον πρώην πολιτικό αντίπαλό του.
