Financial Times
Του Eric Platt, στο Σαν Χουάν
Καθώς ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ προσγειωνόταν στο αεροδρόμιο του Σαν Χουάν, η 36χρονη Τάνια Ντίαζ έκανε την αντίστροφη διαδρομή πετώντας προς τις ηπειρωτικές ΗΠΑ. Αν και δεν έχει βρει δουλειά, η κυρία Ντίαζ ταξίδεψε στην Καλιφόρνια μαζί με τα δυο παιδιά της και τη γιαγιά της για να ξεφύγουν από τις συνέπειες του κυκλώνα Μαρία - του ισχυρότερου που έπληξε το Πουέρτο Ρίκο εδώ και έναν αιώνα.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις, περισσότεροι από 400.000 κάτοικοι από τον πληθυσμό των 3.4 εκατομμυρίων θα ακολουθήσουν τον ίδιο δρόμο τα προσεχή χρόνια καθώς το νησί της Καραϊβικής, που έχει ήδη αθετήσει την υποχρέωση πληρωμής δανείων, αντιμετωπίζει τώρα κάτι που θα μπορούσε να είναι πολύ πιο καταστροφικό, την απώλεια χιλιάδων ταλαντούχων ανθρώπων.
«Ήταν δύσκολο να βρω τροφή και νερό» λέει η Τάνια Ντίαζ, κάτοικος του Κοροζάλ, ενός δήμου που απέχει 20 μίλια από την πρωτεύουσα Σαν Χουάν. «Περιμέναμε τέσσερις ώρες στην ουρά για βενζίνη. Δεν υπάρχει σχολείο για να πάνε τα παιδιά μου». Η κυρία Ντίαζ ακολουθεί έναν πολυσύχναστο δρόμο. Εκατοντάδες χιλιάδες κάτοικοι έχουν εγκαταλείψει το νησί από το 2010 εξαιτίας της οικονομικής ύφεσης και της αποχώρησης εταιρειών που πήραν μαζί τους φεύγοντας καλοπληρωμένες θέσεις εργασίας. Μετά τις αποχωρήσεις έμειναν λιγότεροι άνθρωποι στο νησί για να μοιραστούν το βάρος του χρέους και των συντάξεων, που ξεπερνά τα 120 δισεκατομμύρια δολάρια και οδηγεί το νησί σε χρεοκοπία.
Δημογραφική αλλαγή
«Η μετανάστευση είναι επώδυνη, αλλά για πολλούς είναι ίσως η καλύτερη επιλογή που έχουν», σύμφωνα με τον Μπάρι Μπάσγουορθ, αναλυτή του Ινστιτούτου Brookings, ο οποίος εκτιμά ότι ο πληθυσμός θα μπορούσε να πέσει κάτω από τα 3 εκατομμύρια μέσα σε λίγα χρόνια καθώς διπλασιάζεται ο ετήσιος ρυθμός μετανάστευσης.
Ο κυβερνήτης του νησιού, Ρικάρντο Ροσέλο, το θέτει ακόμα πιο ωμά: «Δεν θα πάνε εκατοντάδες χιλιάδες στις ΗΠΑ, θα πάνε εκατομμύρια, προκαλώντας μια καταστροφική δημογραφική αλλαγή στο Πουέρτο Ρίκο, μια φυγή εγκεφάλων». Ίσως να απορρίψουν ορισμένοι τις προειδοποιήσεις του ως υπερβολικές και στο πλαίσιο της προσπάθειας να εξασφαλιστούν πολλά εκατομμύρια βοήθειας από την Ουάσιγκτον. Αλλά είναι γεμάτες όλες οι πτήσεις από το Πουέρτο Ρίκο μετά από τον κυκλώνα που άφησε πίσω του 34 νεκρούς και 11.000 άστεγους.
Η κλίμακα της μετανάστευσης που προβλέπει ο κυβερνήτης θα μπορούσε να προκαλέσει οικονομικό σοκ στο νησί και να επιβαρύνει την οικονομική κατάσταση σε αμερικανικές πόλεις από τη Φλόριντα μέχρι τη Νέα Υόρκη, όπου είναι πιθανότερο ότι θα μετοικήσουν οι Πορτορικανοί.
Ο Γκεράρντο Πορτέλα Φράνκο, επικεφαλής των οικονομικών υπηρεσιών του Πουέρτο Ρίκο, λέει ότι το νησί, που αποτελεί τμήμα των ΗΠΑ από το 1898, χρειάζεται 50-60 δισ. δολάρια για να ξαναχτιστεί. Τα κεφάλαια αυτά είναι απαραίτητα για να αποκατασταθεί το δίκτυο του ηλεκτρικού ρεύματος, το οποίο καταστράφηκε ολοσχερώς από τους ανέμους ταχύτητας 155 μιλίων την ώρα, για να αντικατασταθούν γέφυρες που κατέρρευσαν και να ξαναχτιστεί το κατεστραμμένο δίκτυο επικοινωνιών. Ο υπουργός Οικονομικών Ραούλ Μαλντονάντο Γκοτιέ λέει ότι ακόμα και πριν από τον κυκλώνα το χειρότερο πρόβλημα του Πουέρτο Ρίκο ήταν η μετανάστευση, γιατί μειώθηκε η φορολογική βάση καθώς πολλοί από εκείνοι που έφυγαν για τις ΗΠΑ είναι επαγγελματίες και έμποροι.
Από άκρη σε άκρη στο νησί η καταστροφή είναι φανερή. Στέγες από αλουμίνιο έγιναν σωροί από μέταλλο, τα δέντρα κατά μήκος των δρόμων μοιάζουν με πεσμένες οδοντογλυφίδες, ενώ ο δυνατός αέρας και το θαλασσινό νερό «ξύρισαν» τις μπογιές από τους τοίχους των σπιτιών. Ο κυβερνήτης εκτιμά ότι το μεγαλύτερο μέρος του νησιού δεν θα έχει ηλεκτρικό ρεύμα μέχρι τα τέλη Οκτωβρίου καθώς η επισκευή του δικτύου προχωρά με αργούς ρυθμούς. Εκφράζονται φόβοι ότι η έλλειψη ηλεκτρικού ρεύματος θα επιταχύνει τη φυγή βιομηχανιών, αν και πολλές από αυτές έχουν αρχίσει να μεταφέρουν στο νησί μεγάλες γεννήτριες.
Ο τουρισμός, που συμβάλλει με περισσότερο από 5% στην τοπική οικονομία, έχει παραλύσει και οι εργαζόμενοι σε αυτόν τον τομέα δεν θα έχουν άλλη επιλογή από το να ψάξουν αλλού για δουλειά, τουλάχιστον βραχυπρόθεσμα. «Η αδελφή μου στην Ουάσιγκτον θέλει να πάμε εκεί αλλά προς το παρόν πρέπει να μείνω εδώ”, λέει ο Λάουρα Πέρεζ, 32 ετών, κάτοικος του Ουτιάντο, μιας πόλης που έχει μείνει χωρίς πόσιμο νερό μετά από το χτύπημα του κυκλώνα στις 20 Σεπτεμβρίου. «Ίσως να φύγω σε μια εβδομάδα». Η κυρία Πέρεζ θεωρεί ότι ήταν τυχερή. Κατολισθήσεις παρέσυραν πολλά σπίτια στο κεντρικό τμήμα της χώρας. Ολόκληρες βουνοπλαγιές γκρεμίστηκαν.
«Οι μακροπρόθεσμες προοπτικές της οικονομίας του Πουέρτο Ρίκο ήταν αποθαρρυντικές πριν από τον κυκλώνα. Τώρα μιλάμε για άμεση κρίση», λέει ο αναλυτής Μπόσγουορθ. Άμεσο θα είναι και το κενό στον προϋπολογισμό καθώς η συλλογή φόρων έχει σταματήσει. Ο κυβερνήτης Ροσέλο έχει προειδοποιήσει ότι η τοπική κυβέρνηση θα ξεμείνει από μετρητά εντός του μηνός, με αποτέλεσμα να αναγκαστεί να κάνει περικοπές στην Αστυνομία, στην Πυροσβεστική και σε άλλες υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης αλλά και τεθούν σε κίνδυνο οι πληρωμές των συντάξεων.
Πόλεμος πιστωτών
Ο Μπραντ Σέτσερ, ο οποίος είχε εργαστεί στο αμερικανικό υπουργείο Οικονομικών για την αντιμετώπιση της δημοσιονομικής κρίσης του Πουέρτο Ρίκο το 2015, προβλέπει ότι η οικονομική ζημιά που προκάλεσε ο κυκλώνας θα φουντώσει τον πόλεμο μεταξύ των μεγάλων κατόχων ομολόγων, ανάμεσά τους κερδοσκοπικά κεφάλαια όπως το Aurelius Capital και το Baupost, και αμοιβαίων κεφαλαίων όπως το Franklin Templeton και το Oppenheimer.
Το Πουέρτο Ρίκο είχε προσφύγει σε βαρύ δανεισμό από το 2006, σε μια προσπάθεια να ενισχύσει την ανάπτυξη μετά από την κατάργηση των φοροαπαλλαγών που είχαν προσελκύσει στο νησί πολυεθνικές όπως η Merck και η Pfizer. Αρκετές από τις εταιρείες έφυγαν παίρνοντας μαζί τους εκατοντάδες χιλιάδες θέσεις εργασίας.
Παράλληλα με τον δανεισμό των μονάδων παροχής ηλεκτρικού ρεύματος και ύδρευσης, οι πιστωτές έριξαν χρήμα σε δύο οικονομικά οχήματα στα οποία βασιζόταν το Πουέρτο Ρίκο για να καλύπτει τεράστια ελλείμματα στον προϋπολογισμό του κάθε χρόνο. Το πρώτο -τα ομόλογα γενικών υποχρεώσεων- έχουν ως εγγύηση το σύνταγμα του Πουέρτο Ρίκο. Στην αμερικανική αγορά των ομολόγων που εκδίδονται για δήμους, συνολικού ύψους 3,8 τρισεκατομμυρίων δολαρίων, αυτό το είδος του χρέους θεωρείται ένα από τα ασφαλέστερα που μπορεί να εκδώσει ένας δήμος ή μια πολιτεία. Αυτοί οι πιστωτές συγκρούονται με τους κατόχους ομολόγων που εκδόθηκαν έναντι της συλλογής φόρων από τις πωλήσεις και είναι γνωστά με το ισπανικό ακρωνύμιο Cofina. Δημιουργήθηκαν το 2006 προκειμένου το Πουέρτο Ρίκο να δανειστεί πολλά ακόμα δισ. Τα ομόλογα των δυο παραπάνω τύπων αντιστοιχούν σε 31 από τα 74 δισ. δολάρια των υποχρεώσεων του Πουέρτο Ρίκο που πρέπει να πληρωθούν μέσα στις επόμενες τέσσερις δεκαετίες.
Αυτά τα χρέη έκαναν χρηματιστηριακή βουτιά την περασμένη εβδομάδα, όταν ο πρόεδρος Τραμπ δήλωσε ότι η αμερικανική κυβέρνηση θα έπρεπε να εξετάσει ολόκληρη τη δομή του χρέους του νησιού και «να βγάλει μια άκρη. Χρωστούν πολλά χρήματα στους φίλους σας στη Γουόλ Στριτ και θα πρέπει να το εξαλείψουμε αυτό» είπε σε συνέντευξή του στο κανάλι Fox News. «Αποχαιρετήστε το». Ο Λευκός Οίκος δήλωσε στη συνέχεια ότι αυτά τα σχόλια δεν θα έπρεπε να εκληφθούν «κατά γράμμα» και ότι η ομοσπονδιακή κυβέρνηση «δεν πρόκειται να ξεπληρώσει αυτά τα χρέη... δεν θα διασώσουμε αυτούς τους κατόχους ομολόγων». Ωστόσο η αξία των ομολόγων γενικής υποχρέωσης που ωριμάζουν το 2035 κατέρρευσε μέχρι το επίπεδο των 30 σεντς στο δολάριο, πριν ανακάμψει. Η αξία τους έχει μειωθεί κατά σχεδόν ένα τρίτο από τότε που χτύπησε ο κυκλώνας. Πιέσεις δέχονται και τα ομόλογα Cofina που ωριμάζουν το 2036 και υποχώρησαν κατά 28% σε 45 σεντς το δολάριο στην ίδια περίοδο.
Διαγραφή χρέους
Η πληρωμή των κατόχων ομολόγων θα εξαρτηθεί από το δημοσιονομικό πλάνο που κατάρτισε επιτροπή διορισμένη από το Κογκρέσο πέρυσι, στο πλαίσιο σχεδίου διάσωσης για την αναδιάρθρωση του χρέους του νησιού. Οι εδαφικές κτήσεις όπως το Πουέρτο Ρίκο δεν υπάγονται στο πτωχευτικό δίκαιο και στην προστασία όπως οι αμερικανικές πόλεις και οι δημόσιες επιχειρήσεις. Ο νόμος, γνωστός ως Promesa, δημιουργήθηκε προκειμένου να μειώσει τις υποχρεώσεις το νησί μέσω των ομοσπονδιακών δικαστηρίων, μεταξύ άλλων.
Δικαστής θα πρέπει να εγκρίνει ένα δημοσιονομικό σχέδιο το οποίο οφείλει να προβλέπει την εκτίμηση της επιτροπής για το ύψος του ποσού που θα διατίθεται σε ετήσια βάση στους πιστωτές. Νωρίτερα εφέτος, η επιτροπή προέβλεψε ότι το Πουέρτο Ρίκο θα μπορούσε να ξεπληρώσει μόνο το ένα τέταρτο των δανειακών υποχρεώσεών του κατά την επόμενη δεκαετία. Η προβολή βασίστηκε στην πρόβλεψη ότι η οικονομική δραστηριότητα θα υποχωρεί μέχρι το 2019 και ότι θα ακολουθήσει αυτό που χαρακτηρίστηκε ως «σταθερή, οριακή ανάπτυξη» μέχρι το 2026. Ο κυκλώνας διέλυσε αυτές την προγνώσεις.
Τον περασμένο Μάιο, η επιτροπή κατέθεσε αίτηση για βοήθεια βάσει του νόμου Promesa, αναφέροντας ότι η περιοχή «αδυνατούσε να προσφέρει στους πολίτες αποτελεσματικές υπηρεσίες» εξαιτίας «του υπερδανεισμού της». Το σχέδιο της επιτροπής θα πρέπει τώρα να αναθεωρηθεί, σύμφωνα με άτομο που γνωρίζει για την αναδιάρθρωση. Η επιτροπή επισημαίνει ότι δεν υπάρχει τρόπος να προβλεφθεί με ακρίβεια πόσα χρήματα μπορεί να καταβάλει το Πουέρτο Ρίκο στους πιστωτές του.
«Οι χρηματικές ροές θα είναι πολύ μικρές τα επόμενα χρόνια», λέει ο κύριος Σέτσερ. «Οι κάτοχοι των ομολόγων γενικής υποχρέωσης και των Cofina θα εργαστούν ακόμα πιο σκληρά για να εξασφαλίσουν τις διεκδικήσεις τους έναντι μιας ακόμα πιο μικρής, περιορισμένη δημοσιονομικής ικανότητας. Η πίτα είναι μικρότερη και ο αγώνας για τη μοιρασιά θα γίνει ακόμα σκληρότερος». Οι πιστωτές έχουν προσφύγει ήδη στα δικαστήρια υποστηρίζοντας ότι η επιτροπή επιχείρησε να «σαμποτάρει συναινετικές διαπραγματεύσεις» και θα εντείνουν τη δράση τους μέσω λόμπι εάν προταθεί μια μεγάλης κλίμακας διαγραφή χρέους του Πουέρτο Ρίκο. Προς το παρόν οι πιστωτές παλεύουν μεταξύ τους για το ποιος έχει την ισχυρότερη αξίωση στα χρήματα που θα καταβάλει το νησί κάποια μέρα.
«Πριν από τον κυκλώνα, το Πουέρτο Ρίκο είχε ένα τεράστιο, μη βιώσιμο χρέος και είχε σοβαρές πιθανότητες για διαγραφή χρέους κατά 70-80%», δήλωσε ο πρώην υπουργός Οικονομικών των ΗΠΑ, Λάρι Σάμερς. Το κόστος του Δημοσίου για την ανοικοδόμηση μετά από τον κυκλώνα θα είναι περίπου όσο και το χρέος που δεν μπορεί να εξυπηρετήσει. Εάν ήταν σωστή η προηγούμενη εκτίμηση για διαγραφή χρέους 80%, προφανώς απαιτείται 100% σήμερα».
"Εισβολή" Πορτορικανών
Η καταιγίδα θα μπορούσε να κινητοποιήσει την Ουάσιγκτον ώστε να στείλει εμπειρογνώμονες στο Σαν Χουάν για να επιθεωρήσουν τις ζημιές στο νησί και να προσφέρουν βοήθεια. Η επιτροπή Rosello διεκδικεί ήδη ένα πακέτο βοήθειας. Στέλεχος του Κογκρέσου δήλωσε ότι μια πρώτη δόση για κάλυψη του οικονομικού κόστους και των τριών πρόσφατων κυκλώνων (Χάρβεϊ, Ίρμα και Μαρία) θα μπορούσε να είναι μέχρι 29 δισεκατομμύρια δολάρια.
Οι δηλώσεις του προέδρου Τραμπ στο Πουέρτο Ρίκο -όπου άφησε να εννοηθεί ότι ο κυκλώνας Μαρία δεν ήταν «μια αληθινή καταστροφή όπως η Κατρίνα»- αντιμετωπίστηκαν με δυσπιστία και αηδία από πολλούς κατοίκους. Πολλοί βράζουν ακόμα για την καθυστερημένη αρχική αντίδραση της κυβέρνησης και για τις επιθέσεις του κυρίου Τραμπ στους τοπικούς ηγέτες.
Αλλά πόλεις όπως η Φλόριντα, η Νέα Υόρκη και η Καλιφόρνια προετοιμάζονται για εισροή ανθρώπων από το Πουέρτο Ρίκο στις ηπειρωτικές ΗΠΑ, όπου ήδη ζουν περισσότεροι από 5,4 εκατομμύρια Πορτορικανοί. Έχουν αμερικανική υπηκοότητα και θα αποκτήσουν περισσότερα δικαιώματα, όπως δικαίωμα ψήφου στις προεδρικές εκλογές, εφόσον εγκατασταθούν.
Η κυρία Ντίαζ λέει ότι θα αποφασίσει αν θα επιστρέψει στο Πουέρτο Ρίκο «όταν το νησί σταθεί ξανά στα πόδια του». Ορισμένοι στο Σαν Χουάν ετοιμάζονται ήδη για εκείνη την ημέρα. Στο αεροδρόμιο, εθελοντές φορούν κόκκινα μπλουζάκια με το σύνθημα «το Πουέρτο Ρίκο ανατέλλει» και παραλαμβάνουν γεννήτριες ρεύματος. Προς το παρόν το μήνυμα αυτό έχει περισσότερη ελπίδα παρά ρεαλισμό.
Μετά τον καταστροφικό τυφώνα ο πρόεδρος Τραμπ βρέθηκε στο νησί και μοίρασε χαρτιά κουζίνας σε Πορτορικανούς. Τα δισ. δολάρια μπορούν να περιμένουν...
