Συνεντεύξεις: Σπύρος Κακουριώτης
Για το ευρωπαϊκό φαντασιακό, τα Βαλκάνια αποτελούν μια "τρύπα στη γεωγραφία", ταυτισμένη με τα στερεότυπα του εθνικισμού και της σύγκρουσης. Στερεότυπα που η Ελλάδα, έχοντας πιστέψει ότι είχε απαλλαγεί από τη βαλκανική μοίρα της, έζησε με αγριότητα τούτα τα χρόνια της κρίσης... Αυτή η πληθυντική κοινωνική και πολιτισμική πραγματικότητα που αποτελεί τη γειτονιά μας, έχοντας επεξεργαστεί το συλλογικό πένθος που σηματοδότησαν οι γιουγκοσλαβικοί εμφύλιοι, έχοντας βιώσει στο πετσί της τα αδιέξοδα του "άγριου" νεοφιλελευθερισμού, επιδεικνύει σήμερα ανεξάντλητο δυναμισμό και ώριμο ριζοσπαστισμό, ιδιαίτερα στον τομέα των παραστατικών τεχνών, όπως αποδεικνύει το δεκαήμερο "γεωπολιτικό" φεστιβάλ με τίτλο Transitions που διεξάγεται έως την επόμενη Κυριακή 16.3 στη Στέγη Γραμμάτων και Τεχνών.
Καλεσμένοι καλλιτέχνες της ανεξάρτητης σκηνής από όλες τις βαλκανικές χώρες. Ανάμεσά τους θα βρεθούν και η Ana Vujanovic από τη Σερβία, η οποία θα παρουσιάσει μαζί με τον Sasa Asentic την Τετάρτη ένα υβριδικό θέαμα με τη συμμετοχή των θεατών, με τίτλο On Trial Together, που θέμα του έχει τη δημοκρατία και τους μηχανισμούς προπαγάνδας, τον δημόσιο διάλογο και η συλλογικότητα... Την Παρασκευή, ο Janez Jansa από τη Σλοβενία θα παρουσιάσει τη διαδραστική περφόρμανς Who is Next?, με επίκεντρο την ευθύνη του επαναστατημένου πολίτη και καλλιτέχνη σε συνθήκες ύστερου καπιταλισμού και παθητικού κυνισμού.
Με αφορμή την παρουσία τους στην Αθήνα, θέσαμε στους δύο καλλιτέχνες το ερώτημα ποια θέση έχει η Ελλάδα της κρίσης στη δουλειά που θα παρουσιάσουν.
"Κεντρικό ρόλο!" απαντά η Ana Vujanovic. "Όποιος μας διαβάσει ας έρθει να το διαπιστώσει. Η περφόρμανς On Trial Together έχει πρωταγωνιστή το κοινό και ασχολείται με επίκαιρα πολιτικά και κοινωνικά γεγονότα. Στην αθηναϊκή μας παράσταση αυτά τα ζητήματα φωτίζονται από την κρίση και όσα θα ακολουθήσουν μετά από αυτήν".
Στην ερώτηση αν βλέπει την κρίση ως απειλή για τη δημοκρατία, απαντά: "Φαίνεται πως η ελληνική κρίση είναι εξ ορισμού ευρωπαϊκή. Όμως, αντί να αποτελεί απειλή για τη δημοκρατία, ίσως στο τέλος καταλήξει να είναι απειλή για τον ίδιο τον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό. Μπορεί κάτι τέτοιο να αργήσει και να κοστίσει ακριβά στον ελληνικό λαό, όμως, σε τελευταία ανάλυση, η εμπειρία της κρίσης μπορεί να οδηγήσει στη διάρρηξη της σχέσης της σύγχρονης δημοκρατίας με τον καπιταλισμό".
Μιλώντας για το ίδιο θέμα, ο Janez Jansa λέει: "Στο επίκεντρο της περφόρμανς Who is next? βρίσκονται τα θέματα της αντίδρασης και της ευθύνης. Η κρίση είναι παγκόσμια, το ζήτημα λοιπόν είναι τι κάνουμε για να την αντιμετωπίσουμε. Ο καπιταλισμός βασίζεται στις κυκλικές κρίσεις, είναι ο τρόπος με τον οποίο λειτουργεί. Στο Who is next? παρουσιάζουμε τρόπους με τους οποίους κανείς ενεργοποιείται ή όχι, από τη βίαιη αντίδραση μέχρι την παθητικότητα και τον αποκλεισμό. Η κρίση κινητοποιεί τους ανθρώπους προς διάφορες κατευθύνσεις, η Ελλάδα είναι ένα πολύ καλό παράδειγμα. Από μια άποψη, η Ελλάδα είναι ένα ευρωπαϊκό πείραμα, που επεκτάθηκε στο σύνολο της νότιας Ευρώπης. Οι κυβερνώντες σήμερα είναι στην υπηρεσία του καπιταλισμού. Παρουσιάζονται ως τεχνοκράτες και δεν ενδιαφέρονται για την αντιπροσώπευση της λαϊκής βούλησης. Η διαχείριση της ελεύθερης ροής των κεφαλαίων έχει αντικαταστήσει τη δημοκρατία. Από την άποψή τους, είναι πολύ ακριβή, γι' αυτό και έχει συρρικνωθεί στο ελάχιστο. Τόσο στην Ελλάδα όσο και σε πολλές άλλες χώρες...".
Ρωτάμε του δύο καλλιτέχνες για τα στερεότυπα με τα οποία αντικρίζουν τα Βαλκάνια η Ευρώπη και η διεθνής πολιτική. "Καταρχάς, η 'διεθνής πολιτική' είναι που κατασκεύασε αυτήν την αντίληψη για τα Βαλκάνια", λέει η Ana Vujanovic. "Πάντα πρέπει να αναστοχαζόμαστε τι σημαίνουν ορισμένοι όροι και να παίρνουμε υπόψη τις χρήσεις τους. Τα Βαλκάνια, έτσι όπως διαμορφώθηκαν στο δυτικό φαντασιακό, δεν υπάρχουν, ούτε υπάρχει κάποια μονολιθικότητα όπως πιστεύεται σε τοπικό επίπεδο. Το φεστιβάλ είναι τόσο πολυδιάστατο, που μπορεί να δώσει χώρο για συζητήσεις σχετικά με την κατάσταση η οποία επικρατεί σε κάθε πόλη, επαρχία ή περιφέρεια απ' όπου προέρχονται οι συμμετέχοντες, τις επιρροές που έχουμε όλοι μας, γεωγραφικές, πολιτικές, πολιτισμικές, ακόμα και οικονομικές. Πιστεύω πως η εικόνα των Βαλκανίων σαν 'μαύρης τρύπας' της Ευρώπης αποτελεί μάλλον προβολή των ίδιων των φόβων της Ευρώπης παρά πραγματικότητα".
Από τη μεριά του ο Janez Jansa επισημαίνει: "Τα Βαλκάνια δεν υπάρχουν στον ενικό. Η δυτική ματιά για τα Βαλκάνια αφορά μια περιοχή αγροτική γεμάτη συγκρούσεις. Όμως τα ίδια τα Βαλκάνια, ιδιαίτερα στην πρώην Γιουγκοσλαβία, έχουν περάσει από μια διαδικασία αστικοποίησης, όχι μόνο οικονομική αλλά και πολιτισμική και κοινωνική. Τον πόλεμο στη Γιουγκοσλαβία τον κέρδισε η τοπικιστική αγροτική νοοτροπία, όμως τα Βαλκάνια είναι μία από τις δυναμικότερες περιοχές του κόσμου. Το μέλλον βρίσκεται στην αλλαγή μιας ιστορικής κληρονομιάς προς νέα μοντέλα κοινωνικής αλληλεπίδρασης".
Τέλος, ρωτάμε τους δύο Βαλκάνιους καλλιτέχνες κατά πόσον οι παραστατικές τέχνες μπορούν να αποτελέσουν εργαλείο κοινωνικής αλλαγής και με ποιον τρόπο. "Στην περφόρμανς On Trial Together ενδιαφερόμαστε, πάνω απ' όλα, να ξανασκεφτούμε και να στηρίξουμε την αλλαγή του θεάτρου, του κοινωνικού του ρόλου και της θέσης του στη δημόσια σφαίρα σήμερα", επισημαίνει η Ana Vujanovic. "Όμως, σε ένα ευρύτερο πλαίσιο, αυτό που μας ενδιαφέρει είναι τι θα μπορούσαμε να κάνουμε ως πολίτες συλλογικά, αν ήμασταν εμείς που αποφασίζαμε για την κοινωνία μας;
Ο προβληματισμός μας και για τα δύο ζητήματα συνδέεται άμεσα: αν το θέατρο μεταμορφωνόταν σε έναν δημόσιο χώρο όπου οι πολίτες μαζεύονται για να στοχαστούν και να συζητήσουν για την κοινωνία τους, τότε αυτή η κοινωνία θα ήταν πολύ διαφορετική. Αν και θα έπρεπε αυτό να είναι κοινός τόπος για μια δημοκρατική κοινωνία και το θέατρό της, είναι απλώς μια δυνατότητα, που εμείς οι πολίτες πρέπει να ενεργοποιήσουμε. Έτσι λοιπόν περιορίζουμε τις προσδοκίες μας στο να διαμορφώσουμε συνθήκες για ένα προσωρινά διαφορετικό θέατρο. Αυτό θέλουμε να διερευνήσουμε μέσα από την περφόρμανς".
"Η τέχνη είναι μέρος της κοινωνίας, είναι δομικό χαρακτηριστικό της", υποστηρίζει ο Janez Jansa. Ευθύνη της είναι να αναγνωρίζει αυτή της τη θέση. Δεν μπορεί να αλλάξει το πολιτικό καθεστώς, όμως μπορεί να συμβάλει θέτοντας νευραλγικά ερωτήματα στον δημόσιο διάλογο. Η θέση της τέχνης και του καλλιτέχνη στη νεοφιλελεύθερη συνθήκη έχει προσαρμοστεί στη γενικότερη διαχείριση της εργασίας: Οι καλλιτέχνες είναι αφοσιωμένοι, δημιουργικοί, ανοιχτόμυαλοι, δυναμικοί, ευέλικτοι, πάντοτε διαθέσιμοι, ταξιδεύουν, είναι πάντα έτοιμοι να δουλέψουν τζάμπα ή για πολύ λίγα... Ιδιότητες που κάθε μάνατζερ περιμένει από τους υπαλλήλους του! Οι καλλιτέχνες είναι από τους πλέον εκμεταλλευόμενους στον νεοφιλελεύθερο καπιταλισμό. Κι όχι χωρίς δική τους ευθύνη...",
