Τα Γράμματα αγάπης στον Στάλιν, το έργο του Ισπανού δραματουργού Χουάν Μαγιόργκα με το οποία κάνει την Πέμπτη την πρώτη της εμφάνιση η νεοσύστατη εταιρεία θεάτρου «Εν Δράσει», έχει για πρωταγωνιστές του τρία ιστορικά πρόσωπα: τον συγγραφέα Μιχαήλ Μπουλγκάκωφ, τη σύζυγό του και τον ίδιο τον Σοβιετικό δικτάτορα.
Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
«Η ιστορία ξεκινά από ένα αληθινό γεγονός», λέει, μιλώντας στην Αυγή, η ηθοποιός Άννα Ελεφάντη, που στην παράσταση την οποία σκηνοθετεί ο Δημήτρης Μυλωνάς κρατά τον ρόλο της Μπουλγκάκοβα, συζύγου του συγγραφέα. «Βρισκόμαστε στα 1930, στη Σοβιετική Ένωση, την περίοδο που ο συγγραφέας του Μαιτρ και η Μαργαρίτα και της Διαβολιάδας δέχεται εξαιρετικά σκληρή κριτική από το καθεστώς. Μέσα σε μια δεκαετία απαγορεύεται κάθε του δημοσίευση, τα θεατρικά του έργα κατεβαίνουν κ.λπ. Ο Μπουλγκάκωφ αρχίζει να γράφει επιστολές στον Στάλιν, ζητώντας του είτε να του επιτραπεί να εγκαταλείψει τη χώρα είτε να μπορεί να γράφει και να δημοσιεύει ελεύθερα. Ο Στάλιν δεν δέχεται ούτε τη μία ούτε την άλλη πρόταση, ουσιαστικά σκοτώνοντάς τον αργά-αργά. Υπάρχει ένας αστικός μύθος, πως κάποια στιγμή ο συγγραφέας δέχτηκε ένα τηλεφώνημα από τον ίδιο τον Στάλιν, που τον καθησύχασε ότι θα βρεθεί λύση για το πρόβλημά του, που όμως δεν βρέθηκε ποτέ. Το 1940 θα πεθάνει πάμφτωχος και πλήρως αποκλεισμένος από τα λογοτεχνικά πράγματα της πατρίδας του».
* Σε αυτά τα περιστατικά στηρίζεται η παράσταση;
Ο Μαγιόργκα χρησιμοποιεί αυτά τα δύο γεγονότα για να φτιάξει ένα τρίγωνο με πρωταγωνιστές τον Μπουλγκάκωφ, τη γυναίκα του Μπουλγκάκοβα και τον Στάλιν. Ενώ ο Μπουλγκάκωφ γράφει μανιωδώς, προσπαθώντας να συντάξει την τέλεια επιστολή προς τον ηγέτη, δέχεται αυτό το τηλεφώνημα και, στη συνέχεια, την επίσκεψη του ίδιου του Στάλιν στο σπίτι του.
* Το έργο δηλαδή αποτελεί ένα δράμα δωματίου;
Καθόλου. Ο Μαγιόργκα παίζει ανάμεσα στο ρεαλιστικό και το φανταστικό, όπως παίζουμε κι εμείς στη δική μας ανάγνωση. Το προσεγγίσαμε αρκετά διαφορετικά σε σχέση με άλλα ανεβάσματα στο εξωτερικό. Εμπνευστήκαμε από το ύφος του ίδιου του Μπουλγκάκωφ. Διαβάσαμε ξανά τα έργα του, που έχουν πάρα πολλά φανταστικά στοιχεία, κι αυτό επηρέασε τη ματιά μας. Προσπαθήσαμε η ανάγνωσή μας να είναι μια προέκταση του έργου του.
* Μιλήστε μας για τον ρόλο που ερμηνεύετε...
Η Μπουλγκάκοβα, που υποδύομαι, είναι μια γυναίκα πολύ δυναμική, πρακτική, βγαίνει έξω από το σπίτι αναζητώντας πρακτικές λύσεις. Ταυτόχρονα είναι ένα τραγικό πρόσωπο, καθώς συμπιέζεται ανάμεσα στην εξουσία, τον Στάλιν, και έναν καλλιτέχνη απόλυτο στις επιλογές του, ασυμβίβαστο, τον Μπουλγκάκωφ. Είναι στην ουσία ο «άμαχος πληθυσμός».
* Βλέπουμε στο πρώτο μέρος την Μπουλγκάκοβα να υποδύεται τον Στάλιν...
Οι δύο σύζυγοι στήνουν μια θεατρική παράσταση μέσα στο σπίτι τους, ώστε να μπορέσει ο συγγραφέας να επιλέξει τα καλύτερα δυνατά επιχειρήματα για να απευθυνθεί στον ηγέτη. Στην ουσία, η ίδια η Μπουλγκάκοβα προσκαλεί τον Στάλιν μέσα στο σπίτι, αφού πρώτα τον υποδύεται...
* Έτσι ο συγγραφέας βρίσκεται διαρκώς αντιμέτωπος με τη φιγούρα του Στάλιν;
Είναι τόσο μεγάλη η ανάγκη του να τον δεχτεί και να ακούσει τα επιχειρήματά του, που πλέον αυτό επηρεάζει τις προσωπικές τους σχέσεις. Ο Μπουλγκάκωφ έχει απομονωθεί πλήρως, τόσο από τον έξω κόσμο όσο και από τη γυναίκα του μέσα στο σπίτι. Ακριβώς γι' αυτό κάποια στιγμή η Μπουλγκάκοβα του λέει: «Δεν χρειαζόμαστε τον Στάλιν για να είμαστε ευτυχισμένοι».
* Θα λέγατε ότι δημιουργείται μια σχέση αγάπης και μίσους, μια σχέση εξάρτησης απέναντι στην εξουσία;
Αυτό που συνειδητοποιήσαμε μέσα από τη διαδικασία της πρόβας και της έρευνας είναι πως ο Μπουλγκάκωφ, όπως και οποιοσδήποτε συγγραφέας στη θέση του, δεν θα έγραφε αυτά τα έργα αν δεν υπήρχε ο Στάλιν. Απέναντι σε ένα τόσο σκληρό καθεστώς, γινόταν ακόμα πιο ευφάνταστος, με πιο δηκτικό και σαρκαστικό χιούμορ. Υπάρχει λοιπόν ένα παράδοξο: Από τη μια ζητάει να αφεθεί να γράφει ελεύθερα, από την άλλη κατανοούμε πως δεν θα δημιουργούσε αυτά τα σπουδαία έργα αν δεν υπήρχε η εξουσία...
* Η λογοκρισία λειτούργησε και ως παράγων όξυνσης της δημιουργικότητας;
Αποτέλεσε ισχυρό κίνητρο. Πάρα πολλούς αυτή η τρομακτική λογοκρισία τους διέλυσε, δεν μπόρεσαν όλοι να την αντιμετωπίσουν. Αν όμως κάποιος έχει ισχυρό πνεύμα και μπορεί να αντισταθείς, μεταμορφώνεται σε τεράστιο δημιουργό, αν επιβιώσει... Δεν θα ευχόμασταν βέβαια να υπάρχει λογοκρισία για να γίνουμε πιο δημιουργικοί!
* Πιστεύετε πως είναι η μοίρα του καλλιτέχνη να βρίσκεται πάντα απέναντι στην εξουσία;
Το σταλινικό καθεστώς υπήρξε μια ακραία, ισοπεδωτική και καταστροφική έκφραση της εξουσίας. Ο καλλιτέχνης οφείλει να κάνει αυτό που θέλει χωρίς να επηρεάζεται από ό,τι του ζητάει το καθεστώς ή η κοινωνία. Όμως δεν πιστεύω πως πρέπει να είμαστε ενάντια απλώς και μόνο για να είμαστε ενάντια... Η τέχνη πρέπει να βρίσκεται «απέναντι», τοποθετώντας έναν καθρέφτη που αποκωδικοποιεί την πραγματικότητα.
* Τα τελευταία χρόνια παρατηρούμε μια στροφή προς το πολιτικό θέατρο...
Το θέατρο είναι πάντα πολιτικό, ακριβώς γιατί είναι δημόσιο. Σήμερα όμως βιώνουμε καταστάσεις που για καιρό νομίζαμε ότι δεν μας άγγιζαν. Όταν συζητάμε για θέματα όπως η υγεία, η παιδεία, ο πολιτισμός, αυτομάτως ξαναμπαίνουμε σε έναν πολιτικό προβληματισμό... Επειδή το θέατρο είναι η κατεξοχήν λαϊκή τέχνη, σε αυτήν τη στιγμή κρίσης έρχεται να μας ενεργοποιήσει, αν μη τι άλλο.
* Αναρωτιέται κανείς αν η Αριστερά, σε σχέση με την εξουσία, είναι καταδικασμένη να συνθλίβεται ανάμεσα στον σταλινισμό και τη σοσιαλδημοκρατική διαχείριση...
Ιδού η Ρόδος, ιδού και το πήδημα... Αυτή τη στιγμή δίνεται μια ιστορική ευκαιρία στην Αριστερά να αποδείξει ότι υπάρχει τρίτος δρόμος, κάτι που όλοι το πιστεύουμε. Πρέπει να αδράξει την ευκαιρία, χωρίς να επαναλάβει λάθη του παρελθόντος. Έχουμε την ιστορική γνώση, είμαστε νοήμονες άνθρωποι, μπροστά μας είναι ο δρόμος για να μην επαναληφθούν τα ίδια λάθη.
info
ΓΡΑΜΜΑΤΑ ΑΓΑΠΗΣ ΣΤΟΝ ΣΤΑΛΙΝ του Juan Mayorga. Μετάφραση: Μαρία Χατζηεμμανουήλ. Σκηνοθεσία: Δημήτρης Μυλωνάς. Σκηνικά - κοστούμια: Κωνσταντίνος Ζαμάνης. Φωτισμοί: Μελίνα Μάσχα. Μουσική: Λάμπρος Πηγούνης. Ερμηνεύουν: Mελέτης Ηλίας, Άννα Ελεφάντη, Στάθης Σταμουλακάτος. STUDIO ΜΑΥΡΟΜΙΧΑΛΗ (από 20.2 έως 21.3, κάθε Τετάρτη, Πέμπτη, Παρασκευή).
