Συνέντευξη στον Σπύρο Κακουριώτη
Ένα υπεραιωνόβιο αλλά... επίκαιρο κείμενο, το διήγημα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη «Οι χαλασοχώρηδες», γραμμένο ένα χρόνο πριν από την πτώχευση του 1893, μετατράπηκε σε μια ξεκαρδιστική, μα και πικρή ταυτόχρονα κωμωδία, παιγμένη στη σκηνή με καταιγιστικούς ρυθμούς από μια παρέα ταλαντούχων ηθοποιών, αγκαλιάστηκε από το κοινό και παρουσιάζεται ήδη για τρίτη χρονιά στη σκηνή του θεάτρου Altera Pars. Ο σκηνοθέτης της παράστασης και ηθοποιός Κώστας Παπακωνσταντίνου μιλάει στην Αυγή για την επιλογή του κειμένου του Παπαδιαμάντη, τη θεατρική λειτουργία της γλώσσας του, αλλά και τον ιδιαίτερο πολιτικό χαρακτήρα της σκηνικής του πρότασης.
* Γιατί επιλέξατε ένα πεζογραφικό και όχι ένα θεατρικό κείμενο;
Αρχικά αναζητούσα κάποιο μονόλογο, καθώς δεν είχα χρήματα ούτε ήθελα να «φορτωθώ» σε φίλους ηθοποιούς. Έψαχνα διηγήματα, γιατί με ενδιαφέρει η λογοτεχνία ως φορέας της ιστορίας. Ήθελα να αντιμετωπίσω τα ερωτήματα του παρόντος μέσα στην ιστορική τους διαδρομή, μέσα από το παρελθόν να μπορέσω να καταλάβω το σήμερα. Αναζητούσα ταυτόχρονα ένα κείμενο που να έχει και πολιτικό χαρακτήρα, να μου επιτρέπει να μιλήσω πολιτικά. Γιατί όταν ξεκινήσαμε να δουλεύουμε τους Χαλασοχώρηδες, το 2011, είχε ήδη ξεσπάσει η κρίση και η πολιτική είχε πάψει πια να είναι «ντεμοντέ».
* Πώς αποφασίσατε να ασχοληθείτε με τους «Χαλασοχώρηδες»;
Ψάχνοντας διάβασα πάρα πολλά διηγήματα, ανάμεσά τους και τους «Χαλασοχώρηδες», που μου άρεσαν πάρα πολύ. Κάποια στιγμή κουράστηκα, εγκατέλειψα την προσπάθεια και επέστρεψα στους «Χαλασοχώρηδες», σαν αναγνώστης πια, για να ευχαριστηθώ το κείμενο. Ε, από τη δεύτερη πρόταση άρχισα να το «βλέπω» μπροστά μου, σαν παράσταση. Το έδωσα στην Αγγελική Μαρίνου και τη Ροζαμάλια Κυρίου, τους άρεσε πολύ και με παρακίνησαν να το ανεβάσουμε.
Με μια έννοια, μάλλον μας βρήκαν οι «Χαλασοχώρηδες» παρά τους βρήκαμε εμείς.
* Τι σας έκανε να επιλέξετε ένα κείμενο του Παπαδιαμάντη;
Παλαιότερα είχα παίξει ένα κείμενο του Βιζυηνού. Είχα παρατηρήσει ότι η καθαρεύουσα έχει μια ιδιαίτερη λειτουργία στο θέατρο: Επειδή είναι γλώσσα κατασκευασμένη, δεν τη μιλάμε, σου επιτρέπει να πετύχεις μια αποστασιοποίηση: να μην ταυτίζεται ο θεατής με τους ρόλους, αλλά να εστιάζει στην ιστορία, χωρίς να χρειάζεται γι' αυτό μια σκηνοθετική ή υποκριτική φόρμα.
* Ποιος είναι ο «πολιτικός χαρακτήρας» του διηγήματος στον οποίο αναφερθήκατε;
Το πιο προφανές πολιτικό στοιχείο του, οι εκλογές, αποτελούν το περιβάλλον, όχι το θέμα του Παπαδιαμάντη. Επιλέγει να τοποθετήσει την ιστορία του στην τελευταία προεκλογική εβδομάδα για να δείξει αυτό το περιβάλλον στην κορύφωσή του. Στη δική μου ανάγνωση θέμα του είναι το πολιτικό σύστημα. Στο διήγημα είναι πολύ καθαρό ότι οι άνθρωποι θα μπορούσαν να συνυπάρχουν και χωρίς το πολιτικό σύστημα: για τη σκιαθίτικη κοινωνία αυτό είναι κάτι που εισβάλλει απέξω. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι υποψήφιοι έρχονται και φεύγουν, δεν είναι από το νησί.
Ο Παπαδιαμάντης κρίνει το πολιτικό παιχνίδι, την κατασκευή, όχι τους ανθρώπους. Καταδεικνύει διαφορετικές συμπεριφορές, ανάλογα με τη θέση στην οποία βρίσκεται ο καθένας, όμως αυτές υπάρχουν γιατί τέτοιες είναι οι συνθήκες, η κατασκευή του παιχνιδιού. Δείχνει πώς εκφυλίζεται εκείνες τις ημέρες η τοπική κοινωνία από ένα ανταγωνιστικό σύστημα.
* Όμως δεν θα μπορούσε να διακρίνει κανείς ένα αντιπολιτικό στοιχείο σε αυτό;
Αν το δούμε με τη στενή έννοια του όρου, ναι. Όμως η σκέψη του Παπαδιαμάντη είναι έντονα κοινωνιοκεντρική. Ήρωας της ιστορίας του είναι όλο το χωριό, όχι ένα άτομο. Αλλά και σε όλο του το έργο, γενικά, δεν υπάρχει αστική τάξη, οι ήρωές του προέρχονται από τη φτωχολογιά. Μέσα από το κείμενό του λοιπόν καλεί τους αναγνώστες να μην συμμετέχουν σε αυτό το ανταγωνιστικό παιχνίδι, όχι να μην νοιάζονται για το πώς μπορούν οι άνθρωποι να συνυπάρχουν. Κι αυτό είναι μία εξόχως πολιτική στάση.
Στους «Χαλασοχώρηδες» ο Λέανδρος Παπαδημούλης, που είναι μια περσόνα του Παπαδιαμάντη, στον μονόλογό του, που εμείς επιλέξαμε να παρουσιάσουμε σαν θεατρική παράβαση, παρότι δεν ψηφίζει, έχει πολιτική άποψη, λέει πως «η πλουτοκρατία γεννά τη δωροδοκία» και νοιάζεται και για το πώς θα μπορούσαν τα πράγματα να είναι διαφορετικά.
Αυτό το κοινωνιοκεντρικό στοιχείο αντικατοπτρίζεται και στον τρόπο με τον οποίο προσεγγίσαμε σκηνικά το έργο, με τρόπο που να προβάλλεται ιδιαίτερα το ομαδικό στοιχείο και όχι η ατομικότητα.
* Θα θέλατε να μας μιλήσετε για τον τρόπο που προχώρησε η δραματοποίηση του κειμένου;
Τα τελευταία χρόνια υπάρχει η τάση στο ελληνικό θέατρο να παίζονται μη θεατρικά κείμενα. Όμως δεν υπάρχει μια διαμορφωμένη τάση για το πώς ανεβάζεις τέτοια κείμενα. Το εύρημα της διατήρησης της τριτοπρόσωπης αφήγησης προέκυψε τυχαία: από την αρχή, διαβάζοντάς το, «είδα» τους ρόλους να μιλούν στο τρίτο πρόσωπο, χωρίς τη χρήση αφηγητή, τον οποίο θεωρώ ένα αντιθεατρικό στοιχείο. Όταν το δοκιμάσαμε στις πρόβες, λειτούργησε αμέσως. Το κείμενο στάθηκε πολύ φιλικό απέναντί μας! Το να κρατούν οι ρόλοι την τριτοπρόσωπη αφήγηση σε ολόκληρη την παράσταση είναι κάτι που δεν το έχω ξαναδεί στο θέατρο και, πραγματικά, το θεωρώ μια καινοτόμο πρόταση.
Μετατρέποντας την τριτοπρόσωπη αφήγηση σε ατάκες αφαιρείται ο πλάγιος λόγος: οι εσωτερικές σκέψεις των ηρώων, τα σχόλια του συγγραφέα, όλα γίνονται ευθύς λόγος, δηλαδή δημόσιος. Πιστεύω πως αυτό το στοιχείο, που βρίσκεται στο επίκεντρο της παράστασης, δίνει τον ιδιαίτερο πολιτικό χαρακτήρα της: Όλα μετατρέπονται σε ανοιχτές δηλώσεις και ο λόγος από ιδιωτικός γίνεται δημόσιος, κάτι που είναι προαπαιτούμενο για έναν πολιτικό διάλογο.
* Χρησιμοποιήσατε και αυτοσχεδιαστικά στοιχεία;
Όλες οι σκηνές προέκυψαν μέσα από αυτοσχεδιασμούς, ακόμη και αν κρατήθηκε η αρχική ιδέα που είχα ως σκηνοθέτης. Σε άλλες σκηνές, μέσα από τους αυτοσχεδιασμούς προέκυπτε μια προσέγγιση διαφορετική από τη δική μου. Όλη η παράσταση στήθηκε ομαδικά.
* Οι μαθητές που παρακολουθούν την παράσταση πώς αντιμετωπίζουν τόσο το έργο όσο και τη γλώσσα;
Με τη γλώσσα δεν έχουν κανένα πρόβλημα. Η καθαρεύουσα του Παπαδιαμάντη δεν είναι δύσκολη, οι καταστάσεις είναι απλές και, επειδή είναι όλο ατάκες, ο λόγος γίνεται πολύ άμεσος, ζωντανός. Η κινησιολογία και οι σχέσεις των ρόλων μεταξύ τους βοηθούν επίσης στην κατανόηση. Στους μαθητές λυκείου λειτουργεί πάρα πολύ, γιατί βρίσκονται στη φάση που έχουν αρχίσει να διαμορφώνουν πολιτική σκέψη.
Μετά την παράσταση συζητάμε με τους μαθητές και γίνεται σαν συνέλευση. Τα παιδιά παίρνουν τον λόγο μπροστά σε εκατό άτομα, ακούνε τη φωνή τους να απευθύνεται στους συμμαθητές τους: ο εσωτερικός λόγος γίνεται ευθύς και δημοσιοποιείται.
* Πού πιστεύετε ότι οφείλεται η επιτυχία μιας παράστασης που παρουσιάζεται ήδη για τρίτη σεζόν;
Μεγάλο ρόλο παίζει ασφαλώς το κείμενο. Αν δεν το έχεις διαβάσει, εντυπωσιάζεσαι που ο Παπαδιαμάντης έχει γράψει κάτι τόσο πολιτικό και τόσο κωμικό. Από την άλλη λειτουργεί λίγο σαν μάθημα πολιτικής ιστορίας: πολλοί ξαφνιάζονται βλέποντας πόσο βαθιά στο παρελθόν πηγαίνουν ορισμένες καταστάσεις. Τέλος, όσο κι αν δεν επιτρέπεται να το πω εγώ αυτό, είναι γεγονός πως είναι μια καλή παράσταση! Ξεκινήσαμε για να κάνουμε μόνο έντεκα παραστάσεις, έχοντας «άγνοια κινδύνου», κι έχουμε φτάσει στην τρίτη σεζόν και συνεχίζουμε, τουλάχιστον μέχρι τις 5 Ιανουαρίου.
info
ΟΙ ΧΑΛΑΣΟΧΩΡΗΔΕΣ του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη. Σκηνοθεσία: Κώστας Παπακωνσταντίνου. Σκηνικά - κοστούμια: Λυδία Κοντογιώργη. Μουσική: Θοδωρής Οικονόμου. Ερμηνεία: Ελισσαίος Βλάχος, Παύλος Εμμανουηλίδης, Ροζαμάλια Κυρίου, Αγγελική Μαρίνου, Δημοσθένης Ξυλαρδιστός, Κώστας Παπακωνσταντίνου, Παναγιώτης Σούλης. ALTERA PARS, κάθε Σάββατο και Κυριακή.
