Του Wolfgang Münchau
Ο κόσμος ανάσανε με ανακούφιση όταν η Άνγκελα Μέρκελ αντέδρασε θετικά στη φιλόδοξη ατζέντα του Εμανουέλ Μακρόν για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ήταν όμως αληθινά θετική η αντίδρασή της; Η συναίνεση της Γερμανίδας καγκελαρίου ήλθε με δυο σημαντικές προϋποθέσεις.
Η μία αφορά στην εξωτερική πολιτική, η άλλη στο ευρώ. Για το ευρώ, είπε, η Γερμανία θα κάνει τις δικές της προτάσεις. Προβλέπω ότι θα κυριαρχήσουν εκείνες της κυρίας Μέρκελ. Ο κύριος Μακρόν ίσως πάρει την αμυντική ένωσή του, τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμιά του, ίσως και έναν κοινό εταιρικό φόρο. Αλλά για την Ευρωζώνη ο Γάλλος πρόεδρος θα πάρει πολύ λίγα.
Η μεγάλη γαλλο-γερμανική συζήτηση για το μέλλον της Ευρωζώνης επικεντρώνεται σε θέματα των πρωτοσέλιδων όπως ο Ευρωπαίος υπουργός Οικονομικών, ο ευρωπαϊκός προϋπολογισμός και οι μεταφορές πληρωμών. Αντί να επικεντρώνουμε στους θεσμούς, ίσως θα ήταν καλύτερο να σκεφτούμε τι θα έπρεπε να επιτευχθεί με τις μεταρρυθμίσεις. Υποστηρίζω ότι θα έπρεπε να δώσουμε προτεραιότητα στη διαχείριση του ρίσκου και να αναρωτηθούμε: είμαστε κατάλληλα εξοπλισμένοι για να αντιμετωπίσουμε την επόμενη οικονομική κρίση;
Οι Γερμανοί διαθέτουν σχέδιο. Οι αξιωματούχοι του υπουργείου Οικονομικών και το Συμβούλιο των Οικονομικών Εμπειρογνωμόνων έχουν στα συρτάρια τους προτάσεις για τη μεταρρύθμιση της Ευρωζώνης. Οι λεπτομέρειες θα πρέπει να αποτελέσουν αντικείμενο διαπραγμάτευσης στις συνομιλίες για το σχηματισμό της νέας γερμανικής κυβέρνησης. Η συμφωνία για τη συγκρότηση του συνασπισμού θα καθορίσει επίσης το εύρος των συμβιβασμών που θα είναι διατεθειμένη να κάνει η κυρία Μέρκελ.
Η προσοχή της Γερμανίας είναι στραμμένη στον Ευρωπαϊκό Μηχανισμό Σταθερότητας (ΕSM) που δημιουργήθηκε το 2012 εν μέσω της κρίσης της Ευρωζώνης. Σχεδιάζει να μετατρέψει τον ESM σε ένα ισχυρό Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ταμείο (EMF) με πολύ περισσότερες εξουσίες. Το ταμείο θα έχει περισσότερη ελευθερία χειρισμών από τον μηχανισμό σταθερότητας. Θα είναι μεγαλύτερο. Ο ESM είναι μικρός για να διαχειριστεί ένα πρόγραμμα δάσωσης για μια μεγάλη χώρα της Ευρωζώνης. Το μελλοντικό Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ταμείο θα διαχειρίζεται επίσης οποιοδήποτε πρόγραμμα ακριβώς όπως το κάνει το ΔΝΤ.
Ακούγεται σαν καλή ιδέα, αλλά προσοχή στις λεπτομέρειες! Οι Γερμανοί θέλουν ένα EMF που θα χορηγεί χρήματα μόνο με εξαιρετικά αυστηρούς όρους: το EMF στην πράξη θα αναλαμβάνει τον έλεγχο της δημοσιονομικής και οικονομικής πολιτικής της χώρας που προσφεύγει σε αυτό. Ως τεχνική υπηρεσία δεν θα υπόκειται σε πολιτικές πιέσεις, σε αντίθεση με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή η οποία επιβλέπει τη συμμόρφωση των κρατών-μελών με τους δημοσιονομικούς κανόνες.
Δεν πρόκειται μόνο γι’ αυτό. Το Ευρωπαϊκό Νιομισματικό Ταμείο θα μπορεί επίσης να επιβάλει «κουρέματα» σε επενδυτές προκειμένου να αποφεύγονται μεταφορές κεφαλαίων από τις πλουσιότερες στις φτωχότερες χώρες. Ένα καλά προικισμένο ταμείο θα δανείζει άνετα, αλλά στη βάση της διασφάλισης της επιστροφής των χρημάτων που θα δίνει.
Η εναλλακτική πρόταση σε αυτό είναι εκείνη που υποστήριζε ο κύριος Μακρόν πολύ καιρό πριν από την είσοδό του στο Μέγαρο των Ιλισίων - η δημιουργία μιας κοινής εγγύησης χρέους για την Ευρωζώνη. Ο μοναδικός λόγος για τα ευρωομόλογα είναι ο ρόλος τους ως κοινού ασφαλούς περιουσιακού στοιχείου σε μια εποχή όπου στεγνώνει η πηγή των γερμανικών κρατικών ομολόγων, που είναι το σημερινό ασφαλές στοιχείο της Ευρωζώνης.
Δεν μπορεί κανείς παρά να εκτιμήσει τη σημασία των ασφαλών περιουσιακών στοιχείων σε ένα μοντέρνο οικονομικό σύστημα. Αποτελούν όχι μόνο βασικό επενδυτικό εργαλείο για συνταξιοδοτικά ταμεία και ασφαλιστικές εταιρείες ή καταφύγια έσχατης επιλογής για τον ακούσιο κίνδυνο. Λειτουργούν ως εγγύηση για κάθε είδους οικονομικές συναλλαγές. Σε αυτά βασίζεται ολόκληρο το οικονομικό σύστημά μας.
Προς το παρόν η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα κατάφερε να σταθεροποιήσει τα επιτόκια των εθνικών χρεών μέσω των προγραμμάτων στήριξης. Αλλά καθώς ανακάμπτει η ευρωπαϊκή οικονομία, το πρόγραμμα ποσοτικής χαλάρωσης θα σταματήσει. Όταν έλθει η επόμενη οικονομική κρίση, ίσως να υπάρχει έλλειψη ασφαλών περιουσιακών στοιχείων στην Ευρωζώνη.
Πριν από την κρίση, τίποτα από όλα αυτά δεν είχε σημασία γιατί οι επενδυτές αντιμετώπιζαν με τον ίδιο τρόπο όλα τα κρατικά ομόλογα των χωρών της Ευρωζώνης. Αλλά δεν συμβαίνει πια το ίδιο. Υπάρχουν ακόμα ασφαλή γερμανικά κρατικά ομόλογα στην αγορά, αλλά δεν μπορούν από μόνα τους να καλύψουν το κενό, καθώς η Γερμανία μειώνει το χρέος της. Μόνο το ευρωομόλογο μπορεί να καλύψει αυτό το κενό.
Φαντάζεστε τι θα γινόταν σε μια μελλοντική οικονομική κρίση χωρίς την ύπαρξη ευρωομολόγου; Το Ευρωπαϊκό Νομισματικό Ταμείο θα επέβαλλε «κουρέματα» στους κατόχους κρατικών ομολόγων. Δεδομένου ότι θα υπήρχε έλλειψη ασφαλών στοιχείων στο σύστημα, θα μπορούσαμε να καταλήξουμε στην οικονομική κατάρρευση ολόκληρου του συστήματος.
Ο κύριος Μακρόν αποφάσισε, για λόγους τακτικής, να μην πιέσει για το ευρωομόλογο γιατί δεν μπορούσε να το «πουλήσει» στους Γερμανούς. Συναντά αντιδράσεις ακόμα και για πολύ πιο μετριοπαθείς ιδέες για έναν μικρό κεντρικό προϋπολογισμό. Μια υποχώρηση για λόγους τακτικής ίσως να είναι η έξυπνη πολιτική. Αλλά μακροπρόθεσμα το μόνο που θα πετύχει θα είναι να συμπληρώσει μια δυσλειτουργική νομισματική ένωση με μια δυσλειτουργική αμυντική ένωση. Οι Ευρωπαίοι έχουν αναπτύξει πλέον τη συνήθεια να μην ζητούν αυτό που πιστεύουν ότι είναι το σωστό, από φόβο μήπως απορριφθεί.
Η αλήθεια είναι ότι η κυρία Μέρκελ θα αποφασίσει για την Ευρωζώνη και ότι ο κύριος Μακρόν δεν θα την πολεμήσει. Στο μέλλον θα υπάρχουν εθνικές χρεοκοπίες και δεν θα υπάρχει ασφαλές καταφύγιο.
