Του Κυριάκου Π. Λουκάκου
Η χρήση κυμβάλου στην κεντρική αποκορύφωση του αργού μέρους της Εβδόμης Συμφωνίας (1884) του Άντον Μπρούκνερ (1824 - 1896) αποτελεί εξόφθαλμο γνώρισμα της έκδοσής της από τον Λέοπολντ Νόβακ, του έτους 1954, έναντι της -προγενέστερής της (1944)- έκδοσης του Ρόμπερτ Χάας. Όμως η έρευνα είναι διαδικασία πιο σύνθετη και κοπιώδης. Έτσι, ανοιχτό παραμένει το ενδεχομένως δευτερεύον ερώτημα σχετικά με την έκδοση που αξιοποίησε ο Βασίλης Χριστόπουλος κατά τη συναυλία που διηύθυνε επικεφαλής της Κρατικής Ορχήστρας Αθηνών στις 10 Μαρτίου 2016, αφού μάλιστα καταγράφονται περιπτώσεις, όπως εξαιρέτως του αείμνηστου Κάρλο Μαρία Τζουλίνι, που επιστρατεύεται η επιτατική συμβολή του κυμβάλου, παρά το γεγονός ότι αξιοποιείται η έκδοση Χάας!
Η σημασία στη λεπτομέρεια, που στα νεανικά μας χρόνια διαφήμιζε γνωστή επιπλοβιομηχανία, αποτελεί συστατικό της ποιότητας οποιουδήποτε αποτελέσματος, στην Ελλάδα όμως οφείλουμε να είμαστε ευγνώμονες σε πιο βασικά δεδομένα, όπως στο απλό της επανόδου συμφωνίας του Μπρούκνερ στον προγραμματισμό της Κρατικής. Σε μια κοινωνία ευεπίφορη στις παροξυσμικές εξάρσεις ψυχικής αστάθειας του Μάλερ, το ακροατήριο του αντίποδά του παραμένει περιορισμένο. Όχι φυσικά διότι ο Μπρούκνερ και ειδικά η 7η του παραβλήθηκε με την 9η του Μπετόβεν από τον Αδόλφο Χίτλερ ούτε γιατί το θείο Αντάτζιό της συνόδευσε την αναγγελία θανάτου του αιμοσταγούς Φύρερ από τον διάδοχό του στην εξόριστη καγκελαρία του Φλένσμπουργκ ναύαρχο Νταίνιτς. Αλλά γιατί ο ελάχιστα ελκυστικός εργένης καθολικός, ο κακοπληρωμένος και κακοποιούμενος από τους ανώτερους του δασκαλάκος που σπούδασε σε πείσμα της μητέρας του μουσική δια... αλληλογραφίας, ο περιφρονημένος μέχρι αυτήν ακριβώς την 7η συμφωνία και τα 60 του χρόνια συνθέτης, που κατέφευγε στη μπύρα για να υπερβεί σύμπλεγμα κατωτερότητας, αν και, εν ολίγοις, η ζωή του δεν αντανακλούσε τη μουσική του, κατόρθωσε μολαταύτα να συνθέσει μουσική που δεν αντανακλούσε τη ζωή του. Μουσική γεμάτη από μεγαλειώδη πνευματικότητα βαθιάς πίστης στο Θεό, πίστης που διαχέεται σε όλη του τη δημιουργία με συνέπεια αντιστρόφως ανάλογη προς τα περιορισμένα βιοτικά του δεδομένα. Όσο σπασμωδική είναι η μουσική του Μάλερ, αναγγέλλοντας προφητικά την εποχή μας, τόσο αδιατάρακτα μακροσκελής και συνειρμική είναι η συμφωνική δομή του Μπρούκνερ, σαφέστατα και στην έξοχη 7ηήδη από το τρέμολο των βιολιών και των τσέλων που την εισάγουν.
Γραμμένη στα 1883 για τον Βάγκνερ, ενώ εκείνος όδευε αναπόδραστα προς το τέλος, η συμφωνία εγείρει αξιώσεις της τάξεως του δικού του μεγέθους για την ορχήστρα που την αποτολμά και σε αυτήν την ηρωική αποστολή αποδόθηκαν ο Χριστόπουλος και η μέχρι πρότινος δική του ΚΟΑ. Ο πρώτος προκειμένου να επιβεβαιώσει ευφυή διαχείριση των εσωτερικών μεταβάσεων και των ενδιάμεσων κορυφώσεων των κινήσεων, οι άλλοι δε για μια θέση μεταξύ των σχηματισμών με εξέχουσα κλάση τεχνικών και ερμηνευτικών ποιοτήτων. Το εγχείρημα υπήρξε εν πολλοίς επιτυχές παρά τις συχνά πνιγηρές για τα έγχορδα παρεμβάσεις των χάλκινων, στην τελευταία δε κίνηση χωρίς την αγροτική δροσιά του αλπικού μεγαλείου που δικαιώνει τη δήλωσή τους. Ιδιαιτέρως όμως το αντάτζιο, θύμα ενός άδοντος μεν αλλά αμείλικτα εμπροσθοβαρούς μίτου συμφωνικής ανάπτυξης, παρέμεινε αβαθές, χωρίς τον μυστηριακό και ουράνιο χαρακτήρα που αρμόζει στο αδιαμφισβήτητο κέντρο βάρους της Συμφωνίας.
Του Μπρούκνερ είχε προηγηθεί το επίσης εμβληματικό κοντσέρτο υπ' αρ. 20, αρ. κατ. Καίχελ 466 (1785), του Β.Α. Μότσαρτ (1756 - 1791), το πρώτο από τα δύο του σε ελάσσονα τονικότητα, ιδιαίτερα αγαπητό στους ρομαντικούς για τη ρέμπελη και τρικυμιώδη τραγικότητα που αποπνέει. Σε εποχή ερμηνευτικής κινητικότητας όμως, ο σολίστ Φραντσέσκο Νικολόζι (*1954) ξένισε με την αποστασιοποίηση της φραστικής του και την υφολογικά ανένταχτη υποτονικότητα της ερμηνείας του. Δεν είναι, ίσως, συμπτωματικό ότι ο πιανίστας μάς συνεπήρε μόνο στον αυτοσχεδιασμό που ο Μπετόβεν κυριολεκτικά ενσωμάτωσε στο αλέγκρο, και εν συνεχεία στα ανκόρ, αμφότερα μεταγραφές του Σίγκισμουντ Τάλμπεργκ (1812 - 1871) σελίδων από τις όπερες «Οι Πουριτανοί» (1835) και «Νόρμα» (1831) του Β. Μπελλίνι (1801 - 1835). Διττή υπόμνηση αφ' ενός για την ειδίκευσή του στον θρυλικό σύγχρονο του Λιστ, αφ' ετέρου για την ιδιότητά του ως καλλιτεχνικού διευθυντή στο Τεάτρο Μάσσιμο Μπελλίνι της Κατάνια, όπου και ο ίδιος γεννήθηκε...
