"Τα μεγάλα τραγούδια ακουμπάνε πάντα τους μεγάλους πόνους" λέει η Δήμητρα Γαλάνη. Με ορισμένα απ' αυτά και με τις λέξεις χρόνος, γλώσσα, φως κατεβαίνει την Παρασκευή και το Σάββατο στη Μικρή Επίδαυρο, με μια παράσταση που επιδιώκει μια ενδιαφέρουσα συνάντηση των ήχων της Δύσης και της Ανατολής.
Έχοντας στο πλάι της τέσσερις αξιόλογους σολίστ, τους Πέτρο Κλαμπάνη στο κοντραμπάσο, Θωμά Κωνσταντίνου στο ούτι, το λαούτο και στην κιθάρα, Σπύρο Μάνεση στο πιάνο και Χρήστο Ραφαηλίδη στο βιμπράφωνο, παρουσιάζει το "Chronos" και επιχειρεί να επαναπροσδιορίσει τον αξιακό της κώδικα, "να ξαναθυμηθεί", όπως λέει, "ποιος είναι ο πολιτισμός και η ταυτότητά μου".
Ανάμεσα στους ήχους από το βιμπράφωνο και το ούτι, την ελευθερία που προσφέρουν η τζαζ και ο αυτοσχεδιασμός, με ομολογουμένη την ανάγκη της για επικοινωνία με τους νέους ανθρώπους, αλλά και με έντονη την ανάγκη να απολογηθεί "για τη ζωή και το μέλλον που ετοιμάσαμε γι' αυτούς", η σπουδαία ερμηνεύτρια μοιράζεται μαζί μας τις σκέψεις της για τον οικουμενικότητα του πολιτισμού μας, τη γλώσσα και το τραγούδι μας, για την Ευρώπη και τη σκληρότητα των ημερών, αλλά και για την αισιοδοξία που αντλεί από την τέχνη της.
Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη
* Πάτε στη Μικρή Επίδαυρο με πολλά τραγούδια και τρεις λέξεις: Χρόνος, γλώσσα, φως. Ποια ανάγκη υπαγόρευσε αυτή την επιλογή;
Προέκυψε από μια μεγάλη ανάγκη που ένιωθα εδώ και χρόνια να επαναπροσδιορίσω τον αξιακό μου κώδικα. Να ξαναθυμηθώ ποιος είναι ο πολιτισμός μου, ποια είναι η ταυτότητά μου ως Ελληνίδα. Μέσα σ' αυτή τη σύγχυση που υπάρχει γύρω από την Ελλάδα και εμάς τους Έλληνες, είχα την ανάγκη να πω "ώπα φτάνει", εμείς αυτό είμαστε, αυτός ο πολιτισμός είναι η σύστασή μας ως λαός.
Ονομάστηκε λοιπόν "Chronos" η παράσταση με την έννοια που έχει για μας η λέξη χρόνος. Ο χρόνος για μας τους Έλληνες είναι κάτι τελείως διαφορετικός από ό,τι, ίσως, μπορεί να είναι για έναν πολίτη του ευρωπαϊκού Βορρά, είναι απολύτως συνυφασμένος με τη μνήμη. Η τέχνη αυτόν τον χρόνο τον κάνει άχρονο, σου δίνει δηλαδή τη δυνατότητα να αιωρείσαι μέσα στον χρόνο. Από την άλλη, υπάρχει η γλώσσα με την έννοια της ταυτότητας και του πολιτισμού μου και με τον τρόπο με τον οποίο την έχει υπηρετήσει το τραγούδι. Η Ελλάδα είναι μια χώρα που παρήγαγε, παράγει και θα εξακολουθήσει να παράγει ποίηση γιατί είναι το ισχυρό της όπλο, το οποίο μάλιστα, όσο κι αν προσπαθούν να το μειώσουν, δεν τα καταφέρνουν γιατί εξακολουθούν να υπάρχουν πάρα πολύ σημαντικοί δημιουργοί, οι οποίοι από την πλευρά τους εξακολουθούν να "αναγκάζουν" τον κόσμο να σκέφτεται ελληνικά. Και δεν είναι ελληνοκεντρικό αυτό που σας λέω, έχει μια παγκοσμιότητα κι έναν κοσμοπολιτισμό μέσα του. Δεν είναι κάτι περιορισμένο και μικρό.
* Συνδέεται άμεσα το "Chronos" με τη γλώσσα μας; Γιατί το γράφετε με λατινικούς χαρακτήρες;
Γιατί αυτό το project θέλουμε να βγει και εκτός Ελλάδας, να το γνωρίσει όσο το δυνατόν περισσότερος κόσμος.
* Όσοι βρεθούν στη Μικρή Επίδαυρο τι θα ακούσουν;
Από την ίδια τη σύσταση της μπάντας θα καταλάβουν αμέσως και το παιχνίδι ήχων που γίνεται μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Με τους τέσσερις εξαιρετικούς σολίστες, που ζουν, διδάσκουν και παίζουν είτε στη χώρα μας είτε σε όλον τον κόσμο, επιλέγουμε αυτό το παιχνίδι ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση γιατί αυτός είναι ο φυσικός μας χώρος. Τα στοιχεία τα αντλούμε με τέλεια ισορροπία παίρνοντας ήχους από τα νησιά, την Ήπειρο, τη Μακεδονία, τα Ιόνια, μέχρι τους μεγάλους μας ποιητές που μελοποιήθηκαν από πολύ μεγάλους συνθέτες, τον Ελύτη, τον Σεφέρη, τον Καρυωτάκη, τον Χατζιδάκι, τον Θεοδωράκη, την Πλάτωνος. Από τη Σαπφώ του Χατζιδάκι μέχρι τον Σολωμό του Μάντζαρου κι από τη "Χαλασιά" της Ηπείρου μέχρι το "Χαρικλάκι" της Σμύρνης.
* Στο "Chronos" ενυπάρχει η μνήμη είπατε. Τι θελήσατε να ανασύρετε στη μνήμη σας και τη μνήμη μας μέσω αυτών των τραγουδιών;
Αυτό που ζούμε τα τελευταία χρόνια μάς έχει στεγνώσει. Τα πάντα περιορίζονται στους αριθμούς, στα νούμερα, στο χρήμα. Αυτή η παγκόσμια απληστία των τελευταίων χρόνων, που εντείνεται διαρκώς, μας έχει παρασύρει στη λήθη, μας κάνει να ξεχνάμε την ανθρώπινη υπόστασή μας. Εγώ έχω το προνόμιο, βέβαια, μέσα από την τέχνη μου να σταματώ κατά κάποιον τρόπο αυτό το πράγμα, να μη με διαβρώνει, να μη με διαλύει. Παράλληλα, προσπαθώ αυτό το προνόμιό μου να το επικοινωνήσω, να ακουμπήσω την ψυχή του κόσμου μέσα από αριστουργήματα που έχουν γραφτεί και που συγκυριακά έτυχε να περπατήσω δίπλα με ορισμένους από τους δημιουργούς τους σαν να ήταν δάσκαλοί μου, είτε αυτός ήταν ο Γκάτσος, είτε ο Θεοδωράκης, είτε ο Χατζιδάκις ή ο Τσιτσάνης.
* Πώς τους θυμάστε;
Μου έχουν γεμίσει τη ζωή φως.
* Σε μια εποχή που επανέρχεται στο προσκήνιο ο επαναπροσδιορισμός της ταυτότητάς μας, εσείς μας προσφέρετε μια άλλη ματιά σε παλιά αγαπημένα τραγούδια. Τι βάζετε δηλαδή από πλευράς σας στο τραπέζι αυτής της συζήτησης;
Επειδή αυτό το υλικό είναι αιώνιο, πρέπει να το ξαναδούμε μέσα από τα μάτια των νεότερων γενιών και μέσα από νεώτερες φόρμες. Επειδή οι μουσικοί του "Chronos" έχουν παίξει πολλή τζαζ και ξέρουν την τέχνη του αυτοσχεδιασμού, έσκυψαν με έναν μαγικό σεβασμό πάνω στην πρώτη ύλη, πράγμα που με συγκινεί αφάνταστα και υποκλίνομαι στο ταλέντο τους. Γιατί, βλέπεις, όλα αυτά τα στοιχεία που πήραν από τα ταξίδια και τη ζωή τους έξω από την Ελλάδα τα φέρνουν και σκύβουν με έναν απίστευτο σεβασμό στη ρίζα τους και ανακατέβουν την Ανατολή με τη Δύση μέσα από έναν διάλογο μοναδικό, που έβγαινε εντελώς αβίαστα. Βέβαια, είχαν την ησυχία ότι δίπλα τους είναι και μία γυναίκα που, επειδή πέρασε δίπλα απ' αυτούς τους δημιουργούς, αν χρειαστεί, θα παρέμβει.
* Χρειάστηκε να παρέμβετε;
Ελάχιστα. Περισσότερο τους αφηγούμουν ιστορίες, που τις άκουγαν σαν μωρά παιδιά.
* Πείτε μας μία απ' αυτές.
Έκαναν κάποια αρμονία, ας πούμε στο πιάνο, και εγώ τους έλεγα ότι αυτό ο Χατζιδάκις δεν θα το ήθελε με τίποτα. Και τους εξηγούσα ότι η παγκοσμιότητα του Χατζιδάκι δεν ήταν παγιδευμένη σε φόρμες και σε στιλ. Είχε μια βαθιά ελληνικότητα. Οτιδήποτε επιχειρούσε να γίνει μίμηση "δυτικού τύπου" και ευκολίας το πέταγε, γιατί, εκτός από τη μεγάλη γνώση και την Παιδεία του, είχε αυτή τη βαθιά ελληνικότητα. Το ίδιο βλέπετε στις εισαγωγές του Τσιτσάνη. Ακούς το "Στης ζωής τη στράτα" κι είναι όλος ο κόσμος μέσα σ' ένα τραγούδι. Η Ανατολή, η Δύση, το τάνγκο, όλα είναι μέσα. Μπλεγμένα με μαγικό τρόπο μέσα από τη μοναδικότητα αυτού του μεγάλου δημιουργού. Αυτά τα στοιχεία, με τη βοήθεια αυτών των σολίστ, οι οποίοι έχουν τόσο βαθιά σχέση με τη μουσική που αισθάνεσαι ότι το όργανο γίνεται η προέκταση του σώματός τους, απογειώνουν το αποτέλεσμα. Αυτό τελικά που προκύπτει είναι μαγικό και έχει μια βαθιά ελληνικότητα.
* Με ποιον τρόπο οφείλουμε να ξανακοιτάξουμε το παρελθόν μας για να περπατήσουμε στο μέλλον;
Με έναν πολύ ανοιχτό τρόπο, που να σέβεται αυτό το αξιακό παρελθόν, αλλά χωρίς αναστολές. Με το βλέμμα στο μέλλον, αλλά με τη βαθιά ασφάλεια που προσφέρει το παρελθόν. Αυτός ο πολιτισμός, ο οποίος δεν έχει αγκαλιαστεί από καμία εξουσία όσο θα έπρεπε, λυπάμαι που το λέω, είναι πάρα πολύ χρήσιμος ιδίως στις μέρες μας. Διότι πέρα από το δράμα που ζούμε, θεωρώ ότι ο πόλεμος αυτός είναι πολιτισμικός. Γι' αυτό έχει να κάνει με το παλιό και το καινούργιο. Ο άνθρωπος προσπαθεί να τινάξει το παλιό από πάνω του για να προχωρήσει. Η Ευρώπη, επειδή είναι πολύ παλιά Ήπειρος, αυτό το διαθέτει. Αλλά στην προσπάθεια να τιναχτεί το παλιό από πάνω μας, πρέπει ταυτόχρονα να διατηρήσουμε τη σχέση μας με το παρελθόν, την ταυτότητά μας και να προχωρήσουμε μπροστά, με συλλογικότητα, με αλληλεγγύη και κοινό βηματισμό. Αυτό έχουμε ως όραμα ευρωπαϊκό όσοι είμαστε ευρωπαϊστές.
* Και η Ευρώπη δεν οφείλει να το πράξει;
Οφείλει, αλλά, δυστυχώς, βλέπετε ότι έχουν μπει άλλες προτεραιότητες κι αυτό δεν είναι καλό.
* Το φανταζόσαστε, ότι η "Χαλασιά μου", βγαλμένη λες από τα βάθη του χρόνου και της πολυφωνικής ηπειρώτικης τραγουδιστικής τέχνης, που συνόδευσε τόσες γενιές μεταναστών, θα μπορούσε να τραγουδηθεί για τα νέα παιδιά που φεύγουν από τη χώρα σήμερα, στην αυγή του 21ου αιώνα, και γιατί όχι για τους μετανάστες και τους πρόσφυγες που έρχονται στην Ευρώπη αναζητώντας ένα καλύτερο μέλλον;
Αυτά τα μεγάλα τραγούδια ακουμπάνε πάντα τους μεγάλους πόνους, οι οποίοι, όπως βλέπουμε καθημερινά, δεν τελειώνουν ποτέ.
* Είστε από τους γενναιόδωρους καλλιτέχνες, δεν διστάζετε όλα αυτά τα χρόνια όχι μόνο να εντοπίζετε νέους ομοτέχνούς σας αλλά και να τους δίνετε βήμα και ώθηση. Πώς αισθάνεστε όταν διαβάζετε ότι η ανεργία στους νέους της χώρας μας ξεπερνά το 60%;
Αισθάνομαι ντροπή για τη γενιά μου, γι' αυτό που φτιάξαμε ως ζωή και ως μέλλον των νέων ανθρώπων και για το οποίο πρέπει τώρα να απολογηθούμε. Αισθάνομαι όμως και την ανάγκη να φτιάξω ό,τι μπορεί να φτιαχτεί.
* Από πού ξεκινάτε αυτή την ανοικοδόμηση;
Από την επικοινωνία μου με τους νέους. Αν δεν την είχα, δεν θα μπορούσα να το κάνω. Θεωρώ ότι έχω ακόμα έναν διάλογο μαζί τους.
* Και τι τους λέτε;
Αυτό που τους έλεγα πάντα, να ακολουθούν πάντα την καρδιά τους. Είναι πάρα πολύ δύσκολο, αλλά έχουν τη δύναμη και το προνόμιο της νεότητας. Έχουν το μέλλον μπροστά τους.
* Αισιοδοξείτε για το μέλλον;
Ναι. Αισιοδοξώ ότι θα έρθουν μεγάλες αλλαγές. Δεν θα είναι καθόλου εύκολο βέβαια, γιατί πρέπει να αλλάξουμε δέρμα και όταν αλλάζει το δέρμα, είναι πολύ επώδυνο για όλους μας, γιατί όλοι στο ίδιο καζάνι βράζουμε. Αυτό όμως απαιτεί συλλογική συνείδηση, ενότητα. Όσο κι αν η ζωή η ίδια μάς τραβάει προς τις αντιθέσεις ή τις συγκρούσεις τόσο εμείς πρέπει να σκεφτόμαστε ότι είμαστε ένα. Εμένα αυτό μού το έχει διδάξει η τέχνη μου. Όταν βρισκόμαστε άνθρωποι διαφορετικοί από διαφορετικούς τόπους και ξαφνικά αρχίζουμε να παίζουμε μαζί, και οι ήχοι μας αποκτούν ψυχή και αναπνέουν και έχουν ένα αποτέλεσμά, γίνεται γιατί έχουμε κοινή συνείδηση εκείνη τη στιγμή και μια κοινή προοπτική να πάμε για το καλύτερο, να αγγίξουμε το καλύτερο. Νομίζω το έχουμε ανάγκη περισσότερο από ποτέ.
Η κοινωνία μας περνάει μεγάλα σοκ. Πρέπει να αντεπεξέλθουμε σωστά, και ήδη το έχουμε πράξει, με αλληλεγγύη, με συνεννόηση. Μόνο έτσι είμαστε δυνατοί. Η δύναμή μας είναι η επικοινωνία μεταξύ μας, είναι ότι τις αντιθέσεις μας μπορούμε να τις κάνουμε απαίτηση για κάτι καλύτερο. Κι αυτό οφείλουμε να το ζητήσουμε από τον πολιτικό μας κόσμο. Εμείς ζητάμε από τον πολιτικό μας κόσμο τι θα κάνει, εμείς θα το ορίσουμε αυτό. Έχω αυτή την αίσθηση. Δεν μιλώ σαν να τα ξέρω όλα. Ίσα - ίσα, δεν ξέρω τίποτα κι εγώ σαν χαμένη είμαι, δεν έχω διαφορά από σας ή από οποιονδήποτε άλλο. Το βιώνω σκληρά όλο αυτόν όπως όλοι μας.
* Ποιο τραγούδι θα χαρίζατε σε όλους μας;
Μου δώσατε την ιδέα της "Χαλασιάς". "Δεν στο 'πα, χαλασιά μου, στα ξένα να μην πας, φοβάμαι μη σε χάσω και δεν ξαναγυρνάς". Για όλα τα παιδιά που φεύγουν και για όλους εμάς που μένουμε και περιμένουμε. Αλλά, τώρα πια, αυτά τα παιδιά είναι παιδιά του κόσμου, αυτή είναι η ειδοποιός διαφορά από τη δεκαετία του '50. Αλλά μάς φεύγουν αυτά τα άξια παιδιά. Αλλά κι εμείς οι μεγαλύτεροι δεν πρέπει να είμαστε εγωιστές και να τα κρατάμε, οφείλουμε να τα αφήσουμε να πετάξουν ελεύθερα. Όμως όχι από ανάγκη, επουδενί. Αυτή είναι η διαφορά. Και πρέπει να κάνουμε τα πάντα για να μην είναι από ανάγκη το φευγιό τους, αλλά για να πετάξουν ελεύθερα και να γίνουν ένα με τον κόσμο.
* Με τι πρέπει να τα εφοδιάσουμε;
Κατ' αρχάς με συναισθηματική ασφάλεια για να αισθάνονται ότι έχουν ένα ισχυρό ψυχικό στήριγμα, που σημαίνει να τα ακούμε. Από τη στιγμή που πάψαμε να ακούμε τους νέους ανθρώπους, χάθηκε η επαφή μαζί τους, άρχισαν και αυτοί να σφυράνε αδιάφορα. Κυρίως όμως να τους δίνουμε την ελευθερία τους. Η απόλυτη αγάπη κρύβει ελευθερία. Αυτό, βέβαια, που οφείλουν να κάνουν οι εξουσίες στα παιδιά μας είναι να τους ανοίξουν τον κόσμο της Παιδείας και του Πολιτισμού. Δεν είναι δυνατόν να επιτρέπουμε στα ΜΜΕ να έχουν κάνει τη ζημιά αυτή. Αυτά τα ΜΜΕ, που θα μπορούσαν να είναι μαγικά αν εκμεταλλεύονταν θετικά τη δύναμή τους, διάλεξαν, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, να παίξουν έναν ολέθριο ρόλο στο θέμα που λέγεται Παιδεία και Πολιτισμός. Κι αυτό δεν το λέμε τώρα, που βρισκόμαστε σ' αυτήν την κατάσταση, το λέμε χρόνια.
Ποιες ήταν οι εκπομπές που βλέπαμε για την Παιδεία και την τέχνη; Μόνο από την κρατική τηλεόραση και το ραδιόφωνο ό,τι γινότανε και από μεμονωμένες εξαιρέσεις σε ορισμένα άλλα μέσα. Προσφερόταν ένα κυρίαρχο ρεύμα το οποίο ήταν πολύ συγκεκριμένο και πολύ περιοριστικό. Δεν θυμώνω με το mainstream. Από τη στιγμή που έχει λόγο ύπαρξης καλώς κάνει και υπάρχει. Θυμώνω όταν δεν έχω τη δυνατότητα άλλης επιλογής. Όμως πρέπει κι εμείς ως κοινωνία να κάνουμε την προσπάθειά μας. Υπήρχε μια "λαγνεία" προς την ευκολία και τους συρμούς. Δεν μπορεί να είναι μόνο θύμα ο λαός, έχει και μέρος της ευθύνης.
* Εσείς γιατί τραγουδάτε;
Γιατί έτσι επικοινωνώ και γιατί το έχω μεγάλη ανάγκη. Και όσο αισθάνομαι ότι θα επικοινωνώ και αντέχω, θα τραγουδώ. Τη στιγμή που θα αισθανθώ ότι δεν έχω διάλογο με νέους ανθρώπους, θα σταματήσω.
