Πραγματικός λόγος εορτασμού κάθε γενέθλιας περίστασης, είτε αφορά φυσικό είτε αφορά νομικό πρόσωπο, παραμένει το γεγονός της ίδιας της επιβίωσής του. Αυτό ισχύει, κατεξοχήν, για την 85ετία της Ένωσης Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών1, ως φορέα συλλογικής θεματοφυλακής του λειτουργήματος της κριτικής και των όρων της άσκησής του. Στο πλαίσιο αυτό, η συντήρηση και διαφύλαξη της κοινωνικής αναφοράς αποτελεί διαρκές στοίχημα στο πλαίσιο μιας δραστηριότητας, όπως αυτή του κριτικού, με συχνά επαχθείς όρους άσκησης και με πρώτιστο διακύβευμα διαρκείας ό,τι εντάσσεται βραχυλογικά στον όρο αξιοπιστία.
Αλλά ας επιχειρήσουμε να εστιάσουμε: Εν πρώτοις, τι είναι η κριτική; Εν αρχή, φυσικά, ην ο λόγος! Η κριτική αποτελεί λοιπόν γραπτό κείμενο, απαρτιζόμενο από λέξεις και εκφραστικά σχήματα δομημένα στο πλαίσιο ενός εμφανούς ή λανθάνοντος συλλογισμού. Είναι, περαιτέρω, κείμενο με βαθμό λογιότητας, αναλόγως των προϋποθέσεων δεξιότητας του συντάκτη του, και μάλιστα υπό διττή έννοια: αφενός ως κείμενο αναφοράς σε συγκεκριμένο λογοτεχνικό είδος, που συνεπάγεται διανοήματα υψηλής ευκρίνειας, και αφετέρου ως κείμενο που, ακριβώς λόγω της συστηματικότητας της ενασχόλησης με αυτό, προϋποθέτει ενημέρωση και έρωτα γνώσης του πεδίου της κρινόμενης ύλης, αλλά και εν γένει ευρεία και συνθετική παιδεία, καθώς και αντίστοιχη αξιακή συγκρότηση. Σε μια τέτοια οπτική, ας μας επιτραπεί και η απόπειρα αποφατικής οριοθέτησης της κριτικής ως κειμένου. Δεν αποτελεί, λοιπόν, κείμενο κριτικής, ακόμη και αν φιλοξενείται σε στήλη, έντυπη ή ηλεκτρονική, που αυτοαποκαλείται κριτική, κείμενο το οποίο δεν παρέχει στον αναγνώστη τους απαραίτητους όρους κατανόησης των επαγωγικών βημάτων της δόμησής του, που δεν καθιστά με άλλα λόγια σαφείς τις αφετηρίες βάσει των οποίων ο συντάκτης δομεί τον συλλογισμό του. Τη θέση αυτή καθιστά πλέον εύληπτη η τυχαία και παραδειγματική αναδρομή σε ηλεκτρονική δημοσίευση ιστοτόπου κριτικής. Στο κείμενο αυτό, λοιπόν, διαλαμβάνονται μεταξύ άλλων τα εξής:
«Η συναυλία που παρακολούθησα ... ξεκίνησε με ένα πολύ ενδιαφέρον έργο του γνωστού μας από τον κινηματογράφο ..., εξαγγελτικό έργο για να ακολουθήσει μια εξαιρετική ερμηνεία του Κοντσέρτου για πιάνο και Ορχήστρα του ..., ένα πολύ ενδιαφέρον έργο που ερμήνευσε με ιδιαίτερη θέρμη ο πιανίστας ... Πολύ όμορφο και ποιητικό το έργο του ..., ενώ η συναυλία έκλεισε με μια εξαιρετική ερμηνεία του σύντομου έργου του ... ένα πραγματικό tour de force της Ορχήστρας. Η μουσική διεύθυνση του αρχιμουσικού ... υπήρξε υποδειγματική, σε μια συναυλία με ιδιαίτερες απαιτήσεις, όπου η Ορχήστρα επέδειξε τις μεγάλες ικανότητές της».
Το κείμενο αυτό, παρά το γεγονός ότι εκφέρει κρίσεις, δεν είναι δυνατόν να αξιολογηθεί ως κριτική, αλλά απλώς ως γραπτή δήλωση ευαρέσκειας του συντάκτη του, γιατί δεν επιτρέπει στον αναγνώστη να διαγνώσει οποιοδήποτε κριτήριο επί τη βάσει του οποίου χρησιμοποιούνται οι αόριστοι, αξιολογικοί και όχι πραγματολογικοί, επιθετικοί προσδιορισμοί έργων και επιδόσεων, προσδιορισμοί νοητοί μεν σε κάθε κριτικό κείμενο, σε μικρή ποσόστωση όμως και αποκλειστικά για λόγους ενισχύσεως μιας ποιοτικής αποτίμησης, όχι όμως ως κυρίαρχο γνώρισμά του, επιπλέον δε διόλου ενδεικτικοί ποιότητας του εκφερόμενου λόγου. Ένα κείμενο αυτής της υφής παραμένει, λοιπόν, προσωπική, ερμητική υπόθεση του συντάκτη του, απρόσφορη, εντέλει, για κάθε διαλεκτική -ήτοι κοινωνική- αναφορά του, σε καλλιτέχνες ή γενικό κοινό. Αυτά σχετικά με ένα πρωταρχικό δομικό στοιχείο του κειμένου κριτικής, κρίσιμο για την απήχησή του ως τέτοιου σε οποιονδήποτε κύκλο αποδεκτών του.
Περαιτέρω, ένα κείμενο κριτικής έχει de facto δημοσιογραφικό χαρακτήρα, αφού αποτελεί σχολιασμό θέματος της επικαιρότητας του είδους με το οποίο καταπιάνεται. Αντίθετα, όμως, από τη δημοσιογραφία, η οποία ανανεώνεται και συντηρείται καθημερινά από τη διαδοχή των εξελίξεων, η ενασχόληση με την κριτική, καλώς εχόντων των πραγμάτων, περιλαμβάνει μιαν ενσυναίσθηση προσωπικής αντιπαράστασης του κριτικού με την ιστορία, τη συνειδητοποίηση δηλαδή ότι ο ίδιος, όπως και η τέχνη στο πλαίσιο της οποίας αξιολογεί πρωτογενείς καλλιτεχνικές δράσεις, αντιμετωπίζει ως τελικό κριτή την υστεροφημία. Με άλλους λόγους, ο κριτικός οφείλει έστω και ανεπαισθήτως να εμφορείται από την πεποίθηση ότι χρονικογραφεί, τρόπον τινά, όχι μόνο τα παραστατικά και λοιπά καλλιτεχνικά γεγονότα που σχολιάζει αλλά και τον τρόπο πρόσληψής τους από τους επαΐοντες της εποχής του, στους οποίους φυσικά θα ήθελε να προσμετρηθεί από τον άγνωστό του ιστορικό ενός απροσδιόριστου μέλλοντος. Είναι αυτό ένα ακόμη σημαντικό στοιχείο που οριοθετεί την κριτική από τα βραχυχρόνιου προορισμού χρονογραφήματα και γενικά δημοσιεύματα καταγραφής και αξιολόγησης συμβάντων της επικαιρότητας...
1. Η επέτειος τιμήθηκε στις 9 Δεκεμβρίου 2013 με συμπόσιο και συναυλία στην αίθουσα του Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσός.
* Ο Κυριάκος Λουκάκος είναι τέως συνεργάτης του Τρίτου Προγράμματος της Ελληνικής Ραδιοφωνίας, κριτικός μουσικής και, από το έτος 2005, πρόεδρος της Ενώσεως Ελλήνων Θεατρικών και Μουσικών Κριτικών.
