Της Ευγενίας Μπογιάνου
Η Μέλπω Αξιώτη, εμβληματική μορφή της διανόησης και της Αριστεράς, γράφει την επίσης εμβληματική «Κάδμω», που έμελλε να είναι και το τελευταίο της βιβλίο, δύο μόλις χρόνια πριν από τον θάνατό της, το 1971, εν μέσω της δικτατορίας και ενώ η ίδια βρίσκεται σε ένδεια και ζει με την υποστήριξη των φίλων της, όπως της Νανάς Καλλιανέση, του Αντώνη Φραγκιά και του Γιάννη Ρίτσου.
Έχει επιστρέψει πλέον στην αγαπημένη της Μύκονο μετά την περιπετειώδη δεκαοκτάχρονη εξορία της. Όμως η αίσθηση που έχει είναι πως γύρισε σε μια άγνωστη και αφιλόξενη πατρίδα, καθώς δεν αναγνωρίζει σχεδόν τίποτε από αυτά που κάποτε υπήρξαν οικεία. Στην «Κάδμω» δίνει μια ολομέτωπη μάχη με τις λέξεις. «Και τότε μια μεγάλη φοβέρα κρεμάστηκε απάνω σου: ο αγώνας με τις λέξεις» γράφει. Διακατέχεται από αγωνία για την τύχη των γραπτών της -όχι μόνο αυτών που έχει ήδη καταθέσει, αλλά ακόμη και γι' αυτά τα οποία ίσως καταφέρει να γράψει στο μέλλον-, φοβάται πώς όλα θα χαθούν, θα βυθιστούν στην ανυπαρξία. Δίνει την εντύπωση πως γράφει για να μην ξεχάσει, αυτή η συνεχής άσκηση της μνήμης την παρηγορεί, είναι ο τρόπος που έχει να αντιταχθεί στο γήρας, να το νικήσει. «Όταν ξεχνάς τις λέξεις, είναι το γήρας: ένα ένα τα όργανά σου σε αποχαιρετούν».
Θαρρεί κανείς πως η Αξιώτη γράφει με το σώμα, αυτό το καταπονημένο σώμα που της έχει απομείνει, «αφήνοντας σε κάθε ιστορία λίγο από το αίμα της». Η αφήγηση είναι αποσπασματική, ανοιχτή, συνειρμική, κυρίως δευτεροπρόσωπη, γεγονός που κάνει ακόμη εντονότερη την εντύπωση πως η συγγραφέας απευθύνεται στον εαυτό της, ίσως γιατί δεν έχει πού αλλού να απευθυνθεί. Οι συχνές επαναλήψεις προσδίδουν έναν περίεργο ρυθμό στο κείμενο, βάζοντας σε πρώτο πλάνο τις εμμονές της, αυτές που την ακολουθούν σε κάθε της στιγμή. Δεν ακολουθείται γραμμική χρονική σειρά των γεγονότων: στο πρώτο κεφάλαιο μιλά η νεαρή Κάδμω, που λαχταρά να γράψει και ξέρει πώς μπορεί και, λίγο πιο κάτω, με ένα άλμα στο χρόνο, ακούμε τη μελαγχολική φωνή της «σημερινής» αφηγήτριας, που λέει: «Τότε είχες μπροστά σου τουλάχιστον τριάντα χρόνια καιρό. Τώρα δεν θα ξανάχεις ποτέ πια τριάντα χρόνια - καθαρά προπάντων, αμεταχείριστα...». Και κάπου αλλού, «Τότε ο χρόνος ήταν σταθερός∙ τώρα κουτρουβαλά...». Φράσεις τόσο πυκνές, που μέσα στην καθεμιά τους κρύβεται ένα ολόκληρο σύμπαν.
«Πάνω στο τρίκλινο τραπέζι τα είχες γράψει τότε αυτά, κόντρα στον τοίχο. Πάντοτε, σ' όλα τα σπίτια απ' όπου πέρασες, το τρίκλινο τραπέζι στεκόταν δίπλα στον τοίχο, κι όλα λοιπόν τα πλάσματά σου τα κατασκεύασες μπροστά σ' έναν τοίχο».
Η Μέλπω Αξιώτη έζησε μια βασανισμένη ζωή, χτυπώντας πολλές φορές τα μούτρα της πάνω σε έναν τοίχο: ζωή μοναχική, δύσκολη, 18 χρόνια εξορίας, όπου αντιστέκεται όπως μπορεί προκειμένου να διασώσει τη γλώσσα της, απέλαση από το Παρίσι όπου γνώρισε την αναγνώριση, περιπλάνηση στις χώρες της ανατολικής Ευρώπης, επιστροφή σε μια άγνωστη πατρίδα, μάχη με τη φθορά, προβλήματα επιβίωσης. Όλα αυτά τα χρόνια παλεύει με τη λογοτεχνία και για τη λογοτεχνία. «Συνταγές στα ζητήματα της τέχνης», γράφει σε μια επιστολή της, «δεν υπάρχουν». Κι όμως, υπακούοντας ποιος ξέρει σε τι μορφή ιδεολογικής ακεραιότητας, δέχεται -όχι χωρίς αντιδράσεις, αλλά πάντως δέχεται-, να τιθασεύσει την πένα της, προκειμένου να «περάσουν» τα γραπτά της από την εκάστοτε Επιτροπή Διαφώτισης της Κ.Ε. του ΚΚΕ. Διαχρονικά, όπως φαίνεται, τα ζητήματα της λογοκρισίας και της αυτολογοκρισίας.
Ευτυχώς, στο κύκνειο άσμα της, ξαναβρίσκει τον αλλοτινό εαυτό της και μας αφήνει ένα πολυεπίπεδο κείμενο που διαβάζεται σαν να είναι σημερινό και θα διαβάζεται για πολλά χρόνια ακόμα.
info:
Μέλπω Αξιώτη, «Κάδμω»
Εκδ. Κέδρος
248 σελ. Τιμή: 14,00 ευρώ
