Live τώρα    
21°C Αθήνα
ΑΘΗΝΑ
Σποραδικές νεφώσεις
21 °C
20.0°C22.2°C
3 BF 56%
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Ελαφρές νεφώσεις
23 °C
21.1°C23.3°C
2 BF 46%
ΠΑΤΡΑ
Ελαφρές νεφώσεις
20 °C
17.2°C23.0°C
3 BF 49%
ΗΡΑΚΛΕΙΟ
Σποραδικές νεφώσεις
22 °C
20.0°C23.3°C
3 BF 73%
ΛΑΡΙΣΑ
Ελαφρές νεφώσεις
23 °C
22.0°C22.8°C
1 BF 49%
Επιστήμη στα όρια
  • Μείωση μεγέθους γραμματοσειράς
  • Αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Εκτύπωση

Επιστήμη στα όρια

Στην Ιστορία και Φιλοσοφία των Επιστημών είναι σημαντικό να καταλάβουμε γιατί και πώς παράγεται το οτιδήποτε και όχι απλώς τι είναι το «οτιδήποτε». Ξεκινάμε από την όποια επινόηση και κατευθυνόμαστε τόσο προς τα μέσα όσο και έξω από αυτή. Κάθε επινόηση, από ένα επιστημονικό όργανο και ένα βιβλίο έως τις έννοιες και τις μεθόδους, αποτελεί μια κυριολεκτική εκφορά τής πραγματικότητας εντός της οποίας βρισκόμαστε. Με απλά λόγια, όλα όσα επινοούμε διεκδικούν να περιγράψουν και να εξηγήσουν εμάς και τη φύση. Κατά συνέπεια, το πρώτο βήμα είναι να καταλάβουμε σε ποιο διανοητικό πλαίσιο τοποθετείται μια επινόηση και τι σημαίνει γι’ αυτό το πλαίσιο. Για παράδειγμα, ένα αστρονομικό όργανο αφορά τη διανοητική επικράτεια της Αστρονομίας. Ωστόσο, τι συμβαίνει όταν οι συνέπειες μιας τέτοιας επινόησης ξεπερνούν τα όρια μιας συγκεκριμένης επικράτειας και διέρχονται τα όρια μιας άλλης; Αυτό το ερώτημα δεν διερευνά απλώς μια συνθήκη κατά την οποία παράγεται νέα γνώση αλλά και τις εντάσεις που προκύπτουν από την «παραβίαση» των ορίων. Με σημερινούς όρους, ένας βιολόγος έχει δικαίωμα να μιλήσει για ζητήματα Φυσικής; Σε ένα παλιότερο άρθρο του «Πρίσματος» («Τα όρια της επιστήμης»), ο Μανώλης Πατηνιώτης είχε θέσει το εξής ερώτημα: «Έχει όρια η επιστήμη;». Όπως ορθά επισήμανε, η ερώτηση είναι λάθος. Στο παρόν άρθρο θα κάνουμε κάτι συμπληρωματικό. Θα επιχειρήσουμε να δούμε τι συμβαίνει όταν τα προϊόντα / παράγωγα της «επιστήμης» βρίσκονται εκεί που συναντιούνται τα όρια διαφορετικών πολιτισμικών περιοχών. Σ’ αυτές τις περιπτώσεις, πώς ερμηνεύουμε την όποια γνωσιακή κατάκτηση όταν αυτή βρίσκεται κάπου... ανάμεσα;

Οδηγός μας σ’ αυτό το ερώτημα θα είναι ο Γαλιλαίος. Θα δούμε μερικές από τις καινοτομίες του και θα επιχειρήσουμε να δούμε πώς τοποθετούνται σε έναν υποθετικό «πολιτισμικό χάρτη». Ας φανταστούμε ότι αυτός ο χάρτης έχει όρια διαφορετικών επικρατειών και κάθε επικράτεια έχει συγκεκριμένα πράγματα εντός των ορίων της. Για παράδειγμα, ένα κείμενο Αστρονομίας ή ένα τηλεσκόπιο ανήκουν στην επικράτεια της επιστήμης. Ένα θρησκευτικό τελετουργικό ανήκει στην επικράτεια της θρησκείας κ.ο.κ. Γιατί αναφερόμαστε σε επικράτειες; Γιατί περίπου μ’ αυτόν τον τρόπο έχουμε συγκροτήσει -στη νεωτερικότητα- τους τρόπους με τους οποίους επιχειρούμε να κατανοήσουμε τους εαυτούς μας και τον κόσμο. Ας δεχτούμε, επομένως, για την ώρα αυτή τη νεωτερική σύμβαση κι ας επιχειρήσουμε να δούμε τα επιτεύγματα του Γαλιλαίου με βάση αυτές τις επικράτειες.

Τα όρια μεταξύ επιστημών

Το 1609 ο Γαλιλαίος παρέλαβε μια νέα επινόηση, τη βελτίωσε και τη χρησιμοποίησε με θαυμαστά αποτελέσματα. Η επινόηση αυτή ήταν το τηλεσκόπιο, με το οποίο έκανε κάποιες σημαντικές παρατηρήσεις. Θα σταθούμε σε δύο από τις παρατηρήσεις του Γαλιλαίου προκειμένου να θεμελιώσουμε ένα επιχείρημα που αφορά τα όρια μεταξύ «επιστημών». Ο Γαλιλαίος παρατήρησε τη Σελήνη και διαπίστωσε ότι αποτελείται από όρη, πεδιάδες, κρατήρες κ.τ.λ. Έως τότε, εξαιτίας της καθολικής επικράτησης της αριστοτελικής Φυσικής Φιλοσοφίας, οι διανοητές θεωρούσαν πως η ουράνια περιοχή πέρα από τη Σελήνη δεν είχε καμία ατέλεια. Θεωρούσαν πως όλοι οι πλανήτες και οι αστέρες βρίσκονταν σε κρυστάλλινες σφαίρες, οι οποίες ήταν λείες, άφθαρτες και τέλειες. Η υπερσελήνια περιοχή, δηλαδή, ήταν το ακριβώς αντίθετο από την υποσελήνια. Η Γη ήταν ατελής, φθαρτή και γεμάτη ανώμαλες επιφάνειες. Η διάκριση μεταξύ υπερσελήνιας και υποσελήνιας σφαίρας ήταν σχεδόν αδιαμφισβήτητη για είκοσι αιώνες περίπου. Η τεκμηρίωση προέκυπτε από τη διανοητική επικράτεια της Φυσικής Φιλοσοφίας. Η Αστρονομία δεν είχε το δικαίωμα να αρθρώσει οποιαδήποτε άποψη σχετικά με την «αλήθεια» αυτής της πεποίθησης. Η παρατήρηση αυτή, λοιπόν, αποτελεί αμφισβήτηση της συγκεκριμένης διάκρισης. Η Σελήνη έμοιαζε με τη Γη. Κατά συνέπεια, γιατί να μην ισχύει το ίδιο και για όλα τα υπόλοιπα ουράνια σώματα; Η δεύτερη παρατήρηση του Γαλιλαίου ήταν ότι είδε αμέτρητα νέα αστέρια, που ποτέ πριν δεν είχαν παρατηρηθεί ή καταλογογραφηθεί. Σύμφωνα με την αριστοτελική Φιλοσοφία, ο κόσμος ήταν πεπερασμένος και το όριό του ήταν οι απλανείς αστέρες που βλέπουμε με γυμνό μάτι. Πλέον, όμως, το τηλεσκόπιο έδινε το δικαίωμα να θεωρήσουμε πως όσο πιο μακριά μπορούμε να κοιτάξουμε τόσο περισσότερα πράγματα μπορούμε να δούμε. Επομένως, πού σταματάει ο κόσμος;

Η Φυσική Φιλοσοφία είχε την ευθύνη της ερμηνείας των φυσικών φαινομένων και της εύρεσης όλων εκείνων των αιτιακών λειτουργιών που διέπουν τα φαινόμενα. Από την άλλη, η Αστρονομία, όπως και τα Μαθηματικά δεν ερμήνευαν, αλλά περιέγραφαν. Ο ρόλος τους ήταν καθαρά υπολογιστικός και όχι εξηγητικός. Ο Γαλιλαίος, όμως, ήταν αστρονόμος και μαθηματικός. Θεωρητικά δεν είχε το δικαίωμα να υποστηρίξει μια θέση που πήγαινε ενάντια στις φιλοσοφικά τεκμηριωμένες παραδοχές. Αντίστοιχα, θα λέγαμε σήμερα ότι ένας βιολόγος δεν έχει δικαίωμα να τοποθετηθεί σε ζητήματα Κβαντικής Φυσικής. Ο Γαλιλαίος παραβίασε τα όρια μεταξύ Φυσικής Φιλοσοφίας και Αστρονομίας επειδή οι ανακαλύψεις του είχαν φιλοσοφικές συνέπειες. Αρκετές φορές λέμε ότι η συμβολή του Γαλιλαίου έγκειται στο γεγονός ότι οδηγηθήκαμε από τον γεωκεντρισμό στον ηλιοκεντρισμό. Επί της ουσίας, αυτό είναι ελάσσον. Το πιο ουσιώδες είναι η παραβίαση των ορίων μεταξύ υπερσελήνιας και υποσελήνιας σφαίρας. Η κατάργηση αυτών των ορίων ήταν συνώνυμη με την κατάργηση των ορίων μεταξύ Αστρονομίας και Φυσικής Φιλοσοφίας. Ομοίως, η δεύτερη παρατήρηση που αναφέραμε αποτελεί μια αντίστοιχη παραβίαση των ορίων. Ο κόσμος πριν τον Γαλιλαίο ήταν πεπερασμένος και είχε ένα συγκεκριμένο όριο και ξαφνικά έγινε άπειρος. Τα όρια του κόσμου ήταν τα όρια της όρασής μας. Η Φυσική Φιλοσοφία και η Θεολογία υποστήριζαν έναν κόσμο με όρια, ενώ ο αστρονόμος και μαθηματικός Γαλιλαίος έφερε τεκμήρια για έναν κόσμο χωρίς όρια. Οι παρατηρήσεις του Γαλιλαίου ήταν προϊόν έρευνας και το προϊόν αυτό βρέθηκε στα όρια μεταξύ Αστρονομίας και Φυσικής Φιλοσοφίας. Δεν ανήκε αποκλειστικά σε καμία από τις δύο επικράτειες και το αποτέλεσμα ήταν να δημιουργηθεί «ένταση». Σ’ αυτές τις περιπτώσεις η ένταση μπορεί να πάρει τη μορφή σύγκρουσης ή να απελευθερώσει δυνάμεις που θα οδηγήσουν στη θεμελίωση και συγκρότηση ενός διαφορετικού τρόπου θέασης και ερμηνείας του κόσμου. Στην περίπτωση του Γαλιλαίου συνέβησαν και τα δύο.

Τα όρια μεταξύ φύσης και πραγμάτων

Ο Γαλιλαίος δεν σκεφτόταν απλώς. Σκεφτόταν έχοντας κατά νου συγκεκριμένα αντικείμενα. Ως εξαιρετικός μηχανικός και τεχνίτης, χρησιμοποιούσε κατασκευές με τροχαλίες, σώματα διαφορετικού βάρους, κεκλιμένα επίπεδα, εκκρεμή, τηλεσκόπια κ.τ.λ. Μέσα από συγκεκριμένες κατασκευές επιχειρούσε να περιγράψει και να καταλάβει τον κόσμο. Έχει μείνει στην Ιστορία ως ο άνθρωπος που θεμελίωσε δύο νέες μεθόδους μελέτης της φύσης. Αυτές ήταν το πείραμα και η μαθηματικοποίηση της φύσης. Παραμένει ανοιχτή συζήτηση κατά πόσο ήταν ο πρώτος που έκανε κάτι τέτοιο ή απλώς αναπαρήγαγε μεθόδους πρότερων διανοητών, αλλά αυτό δεν είναι της παρούσης. Τα αντικείμενα επέτρεψαν στον Γαλιλαίο να σκεφτεί με εντελώς διαφορετικό τρόπο από άλλους μηχανικούς, αστρονόμους και φυσικούς φιλοσόφους. Ο Γαλιλαίος αδιαφορούσε για τα όρια μεταξύ διανοητικών πεδίων. Αυτό που τον ενδιέφερε ήταν να χρησιμοποιεί ό,τι μπορούσε για να προτείνει μια διαφορετική προσέγγιση μελέτης της φύσης.

Ο Γαλιλαίος χρησιμοποίησε το τηλεσκόπιο για να δει πράγματα που κανείς δεν είχε δει έως τότε. Χρησιμοποίησε το κεκλιμένο επίπεδο και μικρές σφαίρες από διαφορετικά υλικά για να αποδείξει ότι το διάστημα που διανύει ένα σώμα είναι ανάλογο του τετραγώνου τού χρόνου και ότι αυτό ισχύει για όλα τα σώματα, ανεξάρτητα από το βάρος τους. Η περίφημη Αρχή της Ευθύγραμμα Ομαλά Επιταχυνόμενης Κίνησης ήταν ένας μαθηματικός νόμος που ίσχυε σε έναν μαθηματικά εξιδανικευμένο κόσμο. Δεν ίσχυε, δηλαδή, στον πραγματικό. Ο Γαλιλαίος υποστήριζε πως όργανα, όπως το τηλεσκόπιο, και πειραματικές διατάξεις, όπως οι σφαίρες που κυλούν σε ένα κεκλιμένο επίπεδο, μπορούν να αποτυπώσουν καλύτερα την ουσία των φαινομένων από την παρατηρήσιμη συγκεχυμένη πραγματικότητα. Το πρόβλημα είναι εμφανές. Γιατί ένας φυσικός φιλόσοφος να δεχτεί πρακτικές που περιγράφουν κάτι που δεν μπορεί να δει με τις αισθήσεις του; Πόση βεβαιότητα μπορούν να έχουν ισχυρισμοί που βασίζονται στην αφαίρεση και την κατασκευή τεχνητών αντικειμένων; Ας μην μας φαίνεται περίεργο ότι κάποιοι αρνήθηκαν να κοιτάξουν μέσα από το τηλεσκόπιο ή θεώρησαν πως το τηλεσκόπιο προκαλεί οπτικές ψευδαισθήσεις.

Η απόσταση που πρέπει να καλυφθεί ανάμεσα στη φύση και στους τρόπους που επινοούμε για να την καταλάβουμε είναι πάντα παρούσα. Πάντα υπάρχει μια απόσταση που απαιτεί ένα «άλμα πίστης». Το ενδιαφέρον είναι ότι η απάντηση σε κάθε ερώτημα έχει διαφορετικές αποστάσεις που πρέπει να καλύψουμε μ’ αυτό το άλμα. Στην περίπτωση του Γαλιλαίου το άλμα διαρκώς μίκραινε όσο βελτιώναμε τα τηλεσκόπια, τις πειραματικές διατάξεις και τις μαθηματικές μεθόδους. Η επιλογή να ακολουθήσουμε τον δρόμο τού Γαλιλαίου, όμως, δεν ήταν αυτονόητη. Σήμερα θεωρούμε εύλογο ότι είχε δίκιο και ότι αυτό ήταν το σωστό μονοπάτι γιατί βρισκόμαστε στην προνομιακή θέση τού μέλλοντος του Γαλιλαίου. Εκείνη την εποχή, ωστόσο, όχι μόνο δεν ήταν αυτονόητες οι μέθοδοι που πρότεινε, αλλά έπρεπε να συγκρουστεί με ανθρώπους που θεωρούσαν και εκείνοι με τη σειρά τους πως οι δικές τους μέθοδοι ήταν αυτονόητες.

Τα όρια μεταξύ ανθρώπων

Ο Γαλιλαίος υποστήριζε τον ηλιοκεντρισμό του Κοπέρνικου. Θεωρούσε πραγματικά πως η Γη περιστρέφεται γύρω από τον Ήλιο. Όλα όσα έκανε είχαν στόχο να θεμελιώσουν αυτό το κοσμοείδωλο. Και για να πετύχει τον στόχο του, έπρεπε να πείσει όσο το δυνατόν περισσότερους ανθρώπους. Πώς θα το κατάφερνε; Θα έβγαινε απλώς και θα υπερασπιζόταν το σύστημα του Κοπέρνικου; Κάτι τέτοιο θα ισοδυναμούσε με κανονική αυτοκτονία - τουλάχιστον επαγγελματική. Έπρεπε να παίξει ένα συγκεκριμένο παιχνίδι. Το παιχνίδι της πατρωνίας. Και το έκανε, σχεδόν, τέλεια.

Η πατρωνία αποτελούσε έναν θεσμό της πρώιμης νεότερης Ευρώπης. Οι ευγενείς έπαιρναν υπό την προστασία τους καλλιτέχνες και διανοητές, τους χρηματοδοτούσαν κι εκείνοι έπρεπε να παράγουν έργα για τους προστάτες τους. Όσο πιο ισχυρός ο πάτρωνας τόσο μεγαλύτερο κύρος απολάμβανε ο προστατευόμενος. Ο Γαλιλαίος αφιέρωσε το βιβλίο του «Αγγελιαφόρος των άστρων» στον Κόζιμο ΙΙ, δούκα της Τοσκάνης, και του πρόσφερε ως δώρο τις παρατηρήσεις του. Ο Κόζιμο ενθουσιάστηκε και τον έκανε αρχιμαθηματικό και φιλόσοφο στην Αυλή των Μεδίκων. Πλέον, ο Γαλιλαίος ήταν αναγκασμένος να παράγει νέα γνώση για να ενδυναμώνει τον πάτρωνά του. Ο Γαλιλαίος κινήθηκε με εξαιρετική επιτυχία στα δίκτυα της πατρωνίας και κατάφερε να τεθεί υπό την προστασία ενός πανίσχυρου ηγεμόνα. Δεν θα μπορούσε να τα πάει καλύτερα.

Δύο είναι τα σημαντικά ιστορικά στοιχεία στην περίπτωση της πατρωνίας. Το ένα είναι ότι ο Γαλιλαίος απέκτησε το δικαίωμα να συνομιλεί ως ίσος προς ίσους με τους φιλοσόφους εξαιτίας ενός τίτλου που του έδωσε ο δούκας. Δεν είχε επίσημη τυπική εκπαίδευση στη Φυσική Φιλοσοφία και ως μαθηματικός και αστρονόμος θεωρούνταν υποδεέστερος των φιλοσόφων. Ένας ισχυρός ηγεμόνας, δηλαδή, παραβίασε τα όρια μεταξύ των διανοητών επειδή η δική του επικράτεια αντιστοιχούσε σε διαφορετικά όρια. Το δεύτερο σημαντικό ιστορικό στοιχείο είναι ότι ο Κόζιμο ΙΙ δεν πίστευε στον ηλιοκεντρισμό. Παρ’ όλο που είχε εντελώς διαφορετική αντίληψη από τον Γαλιλαίο, τον πήρε υπό την προστασία του. Γιατί; Γιατί του έκανε δώρο κάποιες παρατηρήσεις που κανείς έως τότε δεν είχε κάνει. Τις θεώρησε ένα θαυμαστό αξιοπερίεργο, όπως μπορεί να θεωρούσε και ένα έργο τέχνης. Δεν τον ενδιέφερε διόλου η πιθανότητα να σημαίνουν κάτι για την αλήθεια του κόσμου. Αξίζει να σημειωθεί ότι εκείνη την εποχή ο πάτρωνας θεωρούνταν ο πραγματικός δημιουργός. Ο «δημιουργός», δηλαδή, ενός βιβλίου που υποστήριζε τον ηλιοκεντρισμό δεν πίστευε στον ηλιοκεντρισμό. Αντίφαση; Με σημερινά κριτήρια προφανώς. Με τα κριτήρια εκείνης της εποχής κάθε άλλο παρά αντίφαση αποτελεί.

Διακεκομμένες γραμμές

Τι μας λέει η παραπάνω ιστορία; Τα κριτήρια μέσα από τα οποία μπορεί να παραχθεί νέα γνώση για τον κόσμο μπορούν να έχουν ελάχιστη έως και καμία σχέση με αξίες όπως η αλήθεια ή, πιο ορθά, η εδραιωμένη αλήθεια. Τα κριτήρια μπορούν να είναι αισθητικά, συντεχνιακά, ιδεολογικά κ.ο.κ. Υπάρχουν κοινωνικές ιεραρχίες που δεν γίνεται να παραβιαστούν χωρίς κόστος κι αυτές οι κοινωνικότητες παράγουν συγκεκριμένη γνώση, που δεν θα μπορούσε να παραχθεί με άλλους όρους. Από τη μία, ο Γαλιλαίος κινήθηκε σε μια συγκεκριμένη ιστορική πραγματικότητα και υποκαθορίστηκε από αυτή. Από την άλλη, υπερέβη τα καθιερωμένα όρια που είχε θέσει η «επιστήμη» της εποχής του και εδραίωσε νέους τρόπους γνώσης. Τα όρια ανάμεσα στον εαυτό μας και στον κόσμο μοιάζουν περισσότερο με διακεκομμένες γραμμές. Κάποιες φορές πέφτουμε πάνω τους, άλλες περνάμε ανάμεσα...

 

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΝΩΜΕΣ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

EDITORIAL

ΑΝΑΛΥΣΗ

SOCIAL