Live τώρα    
21°C Αθήνα
ΑΘΗΝΑ
Ελαφρές νεφώσεις
21 °C
19.4°C21.7°C
3 BF 62%
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Ελαφρές νεφώσεις
23 °C
22.2°C23.3°C
2 BF 43%
ΠΑΤΡΑ
Ελαφρές νεφώσεις
19 °C
15.6°C23.0°C
2 BF 49%
ΗΡΑΚΛΕΙΟ
Αραιές νεφώσεις
21 °C
20.0°C22.2°C
4 BF 68%
ΛΑΡΙΣΑ
Ελαφρές νεφώσεις
23 °C
22.0°C22.8°C
1 BF 53%
Η «αποτυχία» της αλχημείας
  • Μείωση μεγέθους γραμματοσειράς
  • Αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Εκτύπωση

Η «αποτυχία» της αλχημείας

Όταν ακούμε τη λέξη «αλχημεία», φανταζόμαστε ξόρκια, μαγικά φίλτρα και αινιγματικούς μυστικιστές που μιλούν και γράφουν σε μια περίεργη κωδικοποιημένη γλώσσα. Για αρκετές δεκαετίες αυτή η στερεοτυπική αντίληψη είχε κάνει τους ιστορικούς των επιστημών να αδιαφορούν για την ιστορία της αλχημείας. Θεωρούσαν πως δεν υπήρχε τίποτα ενδιαφέρον σ’ αυτή. Η λέξη - κλειδί είναι το «ενδιαφέρον». Τι σημαίνει να είναι κάτι ενδιαφέρον από ιστορικής πλευράς;

Έως τη δεκαετία του 1950, οι περισσότεροι ιστορικοί επιχειρούσαν να ανασυγκροτήσουν αφηγήσεις των επιτυχημένων επεισοδίων της Ιστορίας της Επιστήμης. Όταν μιλούν για «επιτυχίες», εννοούν όλες εκείνες τις ιστορικές διεργασίες που οδήγησαν στη συγκρότηση της σύγχρονης επιστήμης. Κατά συνέπεια, η αλχημεία δεν μπορούσε να έχει θέση σε μια τέτοια αφήγηση, γιατί δεν κατέληξε στην «ορθή» εικόνα που έχουμε σήμερα για τη Χημεία. Αυτός είναι και ο βασικός λόγος που, όταν μιλάμε για την περίφημη Επιστημονική Επανάσταση του 16ου και του 17ου αιώνα, αναφερόμαστε συνήθως μόνο στα Μαθηματικά, στην Αστρονομία, τη Φυσική, τις πειραματικές πρακτικές και τη Μηχανική. Η αλχημεία απλώς απουσιάζει. Απουσιάζει γιατί οι σημαντικότεροι αλχημιστές δεν «κατάφεραν» να οδηγήσουν την πρακτική τους σε μια αντίστοιχη επανάσταση με εκείνη της Φυσικής Φιλοσοφίας και της Αστρονομίας. Δεν είναι τυχαίο ότι σε αρκετά βιβλία Ιστορίας των Επιστημών ο όρος «χημική επανάσταση» αφορά αποκλειστικά τον 18ο αιώνα και συνοδεύεται συνήθως από επίθετα όπως «καθυστερημένη» ή «αργοπορημένη». Επίσης, η πρακτική της αλχημείας αφορούσε ανθρώπους από διαφορετικά πλαίσια. Μεταλλουργοί, φαρμακοποιοί, γιατροί, βαφείς ασχολούνταν με πρακτικές που ανήκαν κατά μία έννοια στην ευρύτερη περιοχή της αλχημείας. Κατά συνέπεια, η αλχημεία δεν ήταν ένα οριοθετημένο πλαίσιο, όπως ήταν η Αστρονομία. Αυτή η δυσκολία οριοθέτησης λειτουργούσε συνήθως αποτρεπτικά για τους ιστορικούς, καθώς η ερμηνεία που έδιναν ήταν ότι δεν αποτελούσε ένα συγκροτημένο σώμα γνώσης, αλλά σκόρπιες πρακτικές, χωρίς αυστηρή θεωρητική πλαισίωση.

Είναι σαφές ότι ο παραπάνω τρόπος σκέψης είναι βαθιά αναχρονιστικός και στείρος. Δεν μπορεί να προσφέρει τίποτα στην προσπάθειά μας να κατανοήσουμε τι έκαναν οι αλχημιστές του 17ου αιώνα και γιατί ήταν σημαντικοί στην εποχή τους. Ας δούμε μερικά ιστορικά στοιχεία προκειμένου να κατανοήσουμε τόσο τη σημασία της αλχημείας όσο και τις στερεοτυπικές αναγνώσεις γι’ αυτή. Η βασική αναζήτηση της αλχημείας ήταν η Φιλοσοφική Λίθος. Η Φιλοσοφική Λίθος θα επέτρεπε τη μετατροπή ενός μετάλλου σε ένα άλλο, π.χ. μόλυβδο σε χρυσό, και θα αποκάλυπτε τη μυστική εσωτερική φύση της ύλης. Υπήρχε, επομένως, ένα κρίσιμο θεωρητικό πλαίσιο που είχε να κάνει με τη σύσταση της ύλης και την ιδέα ότι τα πάντα μπορούν να μετατραπούν σε κάτι άλλο.

Ένας από τους πιο σημαντικούς αναμορφωτές της Ιατρικής, και πρακτικός της αλχημείας, ήταν ο Παράκελσος (1493-1541). Άσκησε δριμεία κριτική στις πρακτικές του Γαληνού και της καθιερωμένης Ιατρικής και ονόμασε τη νέα πρακτική που ασκούσε ιατροχημεία. Έργο του ιατροχημικού ήταν να χρησιμοποιεί τη γνώση της σχέσης ανάμεσα στα γήινα σώματα και στις αστρικές ουσίες με σκοπό να εντοπίσει εκείνες τις ουσίες που θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν για τη θεραπεία ασθενειών. Ο Παράκελσος θεωρούσε πως οι ουσίες αποτελούνται από τα τέσσερα στοιχεία (γη, φωτιά, νερό αέρας) και τις τρεις αρχές (άλας, θείο, υδράργυρος). Αρκετοί ακολούθησαν την επαναστατική προτροπή τού Παράκελσου χωρίς να υιοθετήσουν απόλυτα όλες τις απόψεις και πρακτικές του. Η επίδραση που άσκησε, ωστόσο, ήταν τεράστια. Για παράδειγμα, ο Φλαμανδός Βαν Χέλμοντ (1580-1644), οπαδός του Παράκελσου, απέρριψε τη θεωρία των στοιχείων και αρχών και ανέπτυξε τη δική του θεωρία, η οποία βασιζόταν στην επαναστατική άποψη ότι υπάρχει ένα μόνο στοιχείο που μετασχηματίζεται διαρκώς. Αυτό το στοιχείο είναι το νερό και εξαιτίας της ζύμωσης προκαλούνται όλες οι αλλαγές στη φύση αλλά και στο σώμα του ανθρώπου. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Βαν Χέλμοντ ήταν πανθεϊστής και δεν δεχόταν τη διάκριση ύλης και πνεύματος. Το γεγονός ότι ήταν πανθεϊστής οδήγησε τον εμβληματικό χημικό φιλόσοφο Ρόμπερτ Μπόιλ (1627-1691) να απορρίψει τις θεωρίες ύλης του Βαν Χέλμοντ και του Παράκελσου. Θεωρούσε πως η μυστικιστική διάσταση που έδιναν απομάκρυνε τον φιλόσοφο από τη διερεύνηση των πραγματικών αιτίων που διέπουν τα φαινόμενα της ύλης, ενώ ήταν επικίνδυνες και για τον Χριστιανισμό. Για αυτόν τον λόγο ο Μπόιλ στράφηκε στη μηχανοκρατική ερμηνεία των φυσικών φαινομένων. Η μηχανοκρατική εξήγηση έδινε προτεραιότητα στην ύπαρξη ελάχιστων σωματιδίων, τα οποία κινούνται μέσα στον χώρο σύμφωνα με δυνάμεις που έχει ορίσει ο Θεός. Τα κριτήρια του Μπόιλ δεν ήταν αμιγώς τεχνικά, ήταν και θεολογικά.

Οι πρακτικές των αλχημιστών θεωρούνταν εξαιρετικά χρήσιμες για τη μεταλλουργία και την παρασκευή κραμάτων ή την παραγωγή βαφών και χρωστικών ουσιών. Για παράδειγμα, ο Γιόχαν Μπέχερ (1635-1682) έκανε συστηματικές χημικές έρευνες για την προέλευση των κοιτασμάτων. Στόχος του ήταν η εκμετάλλευση φυσικών πόρων για οικονομικό όφελος. Υποστήριζε ότι όλα τα μέταλλα προέρχονται από τρία είδη γης, τη ρευστή γη, την ελαιώδη γη και την υαλώδη γη. Αυτές καθορίζουν τις ιδιότητες όλων των μετάλλων. Στο έργο του βασίστηκε ο περίφημος καθηγητής Ιατρικής στο Πανεπιστήμιο της Χάλλης Γκέοργκ Ερνστ Σταλ (1659-1734). Ο Σταλ ήταν ο εισηγητής της Θεωρίας του Φλογιστού, το οποίο θεωρούσε πως ήταν το στοιχείο της καύσης κατά τον διαχωρισμό μετάλλων από το μετάλλευμά τους. Η Θεωρία του Φλογιστού θεωρείται εξαιρετικά κρίσιμη στην ιστορία της Χημείας γιατί οδήγησε στην ανακάλυψη του οξυγόνου κατά τον 18ο αιώνα.

Σκοπός μας, ωστόσο, δεν είναι να δείξουμε ότι αυτές οι θεωρήσεις ήταν σημαντικές επειδή οδήγησαν στην επανάσταση της Χημείας. Ακριβώς το αντίθετο. Θέλουμε να επισημάνουμε ότι οι παραπάνω διανοητές, μεταξύ πολλών άλλων, θεωρούσαν πως κάνουν κάτι νέο και επαναστατικό. Έκριναν ότι το έργο τους βρισκόταν στους αντίποδες του παρελθόντος και της παράδοσης, ακόμη κι αν διατηρούσε αρκετά στοιχεία από αυτή. Δεν ήταν δεισιδαίμονες, ούτε όσοι τους ακολουθούσαν. Αντιθέτως, ήταν απολύτως ορθολογιστές (ότι κι αν σημαίνει αυτή η λέξη…) και συνέβαλαν στην αναμόρφωση του διανοητικού πλαισίου της εποχής τους. Το γεγονός ότι «απέτυχαν» να κάνουν μια επανάσταση σαν εκείνη του Γαλιλαίου και του Νεύτωνα δεν αποτελεί «ευθύνη» τους. Είναι δική μας ευθύνη που το χαρακτηρίζουμε ως αποτυχία.

 

 

 

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΝΩΜΕΣ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

EDITORIAL

ΑΝΑΛΥΣΗ

SOCIAL