Live τώρα    
16°C Αθήνα
ΑΘΗΝΑ
Αίθριος καιρός
16 °C
14.0°C18.3°C
2 BF 62%
ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
Αίθριος καιρός
15 °C
10.0°C16.7°C
1 BF 76%
ΠΑΤΡΑ
Αίθριος καιρός
10 °C
8.9°C11.0°C
1 BF 87%
ΗΡΑΚΛΕΙΟ
Σποραδικές νεφώσεις
18 °C
17.8°C18.3°C
1 BF 93%
ΛΑΡΙΣΑ
Αίθριος καιρός
9 °C
9.0°C9.0°C
0 BF 87%
Η μεσανατολική πολιτική της Τουρκίας και η εργαλειοποίηση του προσφυγικού ζητήματος
  • Μείωση μεγέθους γραμματοσειράς
  • Αύξηση μεγέθους γραμματοσειράς
Εκτύπωση

Η μεσανατολική πολιτική της Τουρκίας και η εργαλειοποίηση του προσφυγικού ζητήματος

Ερντογάν
(TURKISH PRESIDENT PRESS OFFICE)

Πρόκειται για ένα διακύβευμα που εμφανίστηκε ήδη από τα χρόνια της διακυβέρνησης Οζάλ τη δεκαετία του ‘80, το οποίο έκτοτε συνεχίζει να αποτελεί σημαντικό στόχο της τουρκικής εξωτερικής πολιτικής μέχρι και σήμερα, που προσαρμόζεται βεβαίως στις συνθήκες που επικρατούν κάθε φορά στα ταραχώδη χρόνια που ακολούθησαν το τέλος του διπολικού συστήματος.

Μέχρι και την έναρξη των αραβικών εξεγέρσεων το 2011, η Τουρκία είχε καταφέρει να αναπτύξει τις σχέσεις της με τους Άραβες γείτονές της, ακολουθώντας μία πολιτική ήπιας ισχύος. Μάλιστα, για την εδραίωση της επιρροής της στον αραβικό κόσμο, η Άγκυρα δεν δίστασε να έρθει σε ρήξη με το Ισραήλ, με το οποίο είχε αναπτύξει στρατηγική συμμαχία, με αφορμή την ισραηλινή επίθεση στο πλοίο Μαβί Μαρμαρά το 2010, που μαζί με άλλα πλοιάρια επιχείρησε να σπάσει συμβολικά τον αποκλεισμό της Λωρίδας της Γάζας.

Ωστόσο, οι πολιτικές επιτυχίες της Τουρκίας έδειξαν τα όρια τους με την αποσάθρωση των παγιωμένων περιφερειακών ισορροπιών, που προκλήθηκαν από τις πολιτικές ανατροπές που προήλθαν από τις αραβικές εξεγέρσεις του 2011, οι περισσότερες από τις οποίες μετατράπηκαν σε πολέμους δια αντιπροσώπων.

Έτσι, ενώ στην αρχή το τουρκικό καθεστώς φάνηκε να ισχυροποιείται πολιτικά, εφ’ όσον σε όσες αραβικές χώρες έγιναν εκλογές τις κέρδισαν ισλαμικά κόμματα, στην συνέχεια η αστάθεια και οι συγκρούσεις που επακολούθησαν δημιούργησαν σοβαρά προβλήματα στην Τουρκία, αρχής γενομένης από τον πόλεμο στην Συρία.

Πράγματι, η ανάδειξη των Κούρδων της Συρίας στην πλέον αξιόμαχη δύναμη κατά του λεγόμενου Ισλαμικού Κράτους του Ιράκ και της Συρίας (ΙΚΙΣ) ερμηνεύθηκε από την Τουρκία ως μία νέα απειλή την οποία όμως θα μπορούσε να μετατρέψει σε ευκαιρία, ώστε να διαδραματίσει ένα σημαντικό ρόλο στη συριακή κρίση. Πολύ περισσότερο που η Άγκυρα ήταν εναντίον του καθεστώτος Άσαντ αλλά και διότι ο πόλεμος στη Συρία ανέδειξε μία ακόμα πτυχή του κουρδικού ζητήματος, που ταλανίζει και την ίδια την Τουρκία. Πρόκειται για ένα σοβαρότατο πρόβλημα, το οποίο η Τουρκία προσπαθεί να αντιμετωπίσει στο εσωτερικό της δια των όπλων από το 1984 μέχρι σήμερα αλλά χωρίς επιτυχία. Έτσι, για να αποφύγει το ιρακινό προηγούμενο, δηλαδή την πολιτειακή αναγνώριση των Κούρδων του Ιράκ στα πλαίσια της ιρακινής ομοσπονδίας, η Τουρκία αναμείχθηκε στρατιωτικά στην συριακή κρίση.

Η μακρά διάρκεια του πολέμου στη Συρία αλλά και οι φρικαλεότητες που διέπραξε το ΙΚΙΣ, ανάγκασαν εκατομμύρια Σύρους να πάρουν το δρόμο της προσφυγιάς εκ των οποίων περισσότεροι από τρία εκατομμύρια πέρασαν τα τουρκικά σύνορα. Στην αρχή η εισροή προσφύγων έγινε ευνοϊκά δεκτή και μάλιστα αναδείχθηκε από το τουρκικό καθεστώς ως απόδειξη ισλαμικής αλληλεγγύης. Παράλληλα, η παρουσία των Σύρων προσφύγων σε τουρκικό έδαφος χρησιμοποιήθηκε από το καθεστώς για να νομιμοποιήσει στο εσωτερικό τις στρατιωτικές επεμβάσεις της Άγκυρας στη Συρία, με το επιχείρημα ότι η Τουρκία προσπαθεί να συμβάλλει στην σταθεροποίηση της, ώστε οι πρόσφυγες να επιστρέψουν στη χώρα τους. Σύντομα όμως, το πλήθος των προσφύγων σε συνδυασμό με την -για πολλούς λόγους- σταθερά επιδεινούμενη πορεία της τουρκικής οικονομίας, άρχισε να προκαλεί εσωτερικές αντιδράσεις, καθώς και την ανάπτυξη ξενοφοβικών αντανακλαστικών Τούρκων πολιτών εναντίον των προσφύγων.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το τουρκικό καθεστώς εργαλειοποίησε το προσφυγικό πρόβλημα τόσο εντός των συνόρων της χώρας, αποσκοπώντας στην πολιτική του ενίσχυση, όσο και σε περιφερειακό επίπεδο αποβλέποντας σε πολιτικά και οικονομικά κέρδη∙ όπως επίσης και στο επίπεδο των σχέσεων της Τουρκίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σε ό,τι αφορά το περιφερειακό επίπεδο, η Τουρκία εκμεταλλεύθηκε τη διεθνή και περιφερειακή ρευστότητα και αστάθεια και κατάφερε, με την ανοχή τόσο των ΗΠΑ όσο και της Ρωσίας αλλά και της ΕΕ, να επιβάλει ένα είδος επικυριαρχίας σε κουρδικές περιοχές στην βόρεια Συρία. Στόχος της Άγκυρας, τον οποίο μάλιστα δεν έχει αποκρύψει, είναι η πληθυσμιακή αλλοίωση των κουρδικών περιοχών με την εγκατάσταση χιλιάδων Σύρων προσφύγων που έχουν καταφύγει σε κουρδικά εδάφη της συριακής επικράτειας, τα οποία πλέον de facto ελέγχει στρατιωτικά, όπως το Αφρίν. Έτσι, όχι μόνο θα διασπαστεί η εδαφική συνέχεια των κουρδικών περιοχών στη Συρία αλλά και θα απομακρυνθούν κουρδικοί πληθυσμοί της Συρίας από τα σύνορα με την Τουρκία. Το γεγονός ότι η Τουρκία κατέχει παρανόμως στρατιωτικά εδάφη μίας άλλης χώρας δεν φαίνεται να έχει καμία σημασία για τους συμμάχους της Άγκυρας, παραδοσιακούς ή νεόκοπους.

Η εργαλειοποίηση του προσφυγικού ζητήματος από την Άγκυρα συνεχίζεται και ως προς την Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία κατακερματισμένη πολιτικά και εξασθενημένη οικονομικά, προσπαθεί να κρατήσει μακριά της μία προσφυγική πλημμυρίδα, ένα ενδεχόμενο που ήδη έχει διχάσει βαθιά την ίδια την ΕΕ αλλά και έχει ενισχύσει τα ακροδεξιά κόμματα στα κράτη–μέλη της. Ως εκ τούτου, η ΕΕ υποσχέθηκε οικονομική βοήθεια στην Τουρκία για την αντιμετώπιση των εξόδων του τουρκικού κράτους για τους πρόσφυγες, υπό τον όρο ότι θα κρατήσει τα σύνορά της κλειστά, ώστε να ανακοπεί το προσφυγικό κύμα προς την Ευρώπη. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, το προσφυγικό ζήτημα μετατρέπεται σε μοχλό ισχυρής πίεσης στα χέρια του τουρκικού καθεστώτος προς την ΕΕ, την οποία κατηγορεί μάλιστα ότι όχι μόνο δεν τηρεί τις οικονομικές της υποχρεώσεις πρός την Άγκυρα αλλά και καταγγέλλει κράτη-μέλη της για ισλαμοφοβία.

Επιπλέον, η ενεργός στρατιωτική ανάμειξη της Τουρκίας στη λιβυκή κρίση στο πλευρό της απερχόμενης κυβέρνησης Σάρατζ, δίνει στην Άγκυρα τη δυνατότητα να επηρεάσει τις προσφυγικές ροές από την Λιβύη προς την Ευρώπη, προσθέτοντάς της ένα ακόμα, αμφιλεγόμενο ωστόσο, μέσο πίεσης προς την ΕΕ. Σε κάθε περίπτωση, οι χώρες που δέχονται την ισχυρότερη πίεση των προσφυγικών κυμάτων, είναι η Ιταλία, από πρόσφυγες προερχόμενους από τη Λιβύη, και η Ελλάδα από πρόσφυγες που φθάνουν από τα τουρκικά παράλια στα ελληνικά νησιά, και πρόσφατα από πρόσφυγες που φθάνουν από χερσαίους δρόμους στα ελληνο-τουρκικά σύνορα. Περιττό να τονιστεί το γεγονός ότι το προσφυγικό ζήτημα προσθέτει νέες δυνατότητες άσκησης τουρκικών πιέσεων προς την Αθήνα, την οποία μάλιστα η Άγκυρα φθάνει στο σημείο να κατηγορεί, μεταξύ άλλων, για αναλγησία προς τους πρόσφυγες, εκμεταλλευόμενη το γεγονός ότι οι ελληνικές αρχές δεν επέτρεψαν στους πρόσφυγες που συνέρρευσαν στον Έβρο φέτος το χειμώνα την είσοδο τους στην Ελλάδα.

Πρόκειται για μια κατάσταση ιδιότυπης ομηρίας της πολιτικά κατακερματισμένης Ευρωπαϊκής Ένωσης από την Τουρκία, που δημιουργείται με μοχλό το προσφυγικό πρόβλημα, η οποία εντείνεται εξ αιτίας σημαντικών οικονομικών και πολιτικών συμφερόντων που έχουν ορισμένα κράτη- μέλη της ΕΕ, όπως η Γερμανία, με την Τουρκία. Όλα αυτά προσφέρουν στην Άγκυρα μία πρωτόγνωρη ευχέρεια κινήσεων, την οποία το τουρκικό καθεστώς δεν αφήνει ανεκμετάλλευτη. Αντιλαμβανόμενη το κενό ισχύος στα γειτονικά της υποσυστήματα, όπως και τη διεθνή απροθυμία ουσιαστικής συμβολής στην αντιμετώπιση των περιφερειακών συγκρούσεων, η τουρκική πολιτική έχει εκτραχυνθεί, απαιτώντας, απειλώντας, προκαλώντας προβάλλοντας εξωφρενικές δικδικήσεις αλλά και χρησιμοποιώντας βία για την δημιουργία παράνομων τετελεσμένων.

Προφανώς, οι χαοτικές συνθήκες που επικρατούν σήμερα στη Μέση Ανατολή γίνονται αντιληπτές από την Τουρκία ως μία τεράστια ευκαιρία για να επιτύχει τους μεγαλεπήβολους ηγεμονικούς της στόχους και προς τούτο δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει ως εργαλείο και την ανθρώπινη δυστυχία εκατομμυρίων προσφύγων που βρίσκονται στο έδαφός της.

 

*Η Βιβή Κεφαλά είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου

**Το κείμενο περιλαμβάνεται στην ειδική έκδοση του Ινστιτούτου Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ «Ελλάδα, Τουρκία, Νοτιοανατολική Μεσόγειος & ανταγωνισμοί ισχύος» που δημοσιεύεται στο www.enainstitute.org

ΣΧΕΤΙΚΑ ΑΡΘΡΑ

ΓΝΩΜΕΣ

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΑ

EDITORIAL

ΑΝΑΛΥΣΗ

SOCIAL