Ακολουθήστε την «ΑΥΓΗ»
Ο επιλεγμένος κατάλογος δεν υπάρχει πλέον.

Ο παρωδημένος Οιδίπους

Παραστάσεις αγγείων δείχνουν ότι σε σατυρικά δράματα ο Οιδίπους γινόταν αντικείμενο παρωδίας

Της Αλεξάνδρας Ροζοκόκη*

 

Ο Οιδίπους αποτελεί το πρότυπο του ανθρώπου που γεύεται αλλεπάλληλες μεταπτώσεις κατά τη διάρκεια του βίου του. Από τη γέννηση μέχρι τον θάνατο ο συγκεκριμένος ήρωας πέφτει από τα ψηλά στα χαμηλά και το αντίθετο. Γεννιέται σε βασιλικό σπίτι για να πεταχτεί βρέφος στον Κιθαιρώνα επειδή οι γονείς του τρομοκρατούνται από δυσοίωνο χρησμό. Από ευσπλαχνία δούλου σώζεται για να βρεθεί υιοθετημένος από άτεκνο βασιλικό ζεύγος. Καθώς μεγαλώνει πλούσια και ξέγνοιαστα, τα λόγια ενός μεθυσμένου ότι ο Οιδίπους είναι νόθος γιος, ραγίζουν την ευτυχία του. Η λήψη απαίσιου χρησμού τον ωθεί ν’ αυτοεξοριστεί από το βασίλειο των θετών γονιών. Σκοτώνει εν αγνοία τον πραγματικό του πατέρα χωρίς να υποστεί δυσμενή επίπτωση· λύνει το αίνιγμα της Σφίγγας και γίνεται βασιλιάς σε τόπο που θεωρεί ξένο. Μετά από χρόνια καλής διακυβέρνησης, ξεσπά κακοδαιμονία στο βασίλειό του καθώς ενσκήπτει αφορία και λοιμός. Η προσπάθειά του ν’ αντιμετωπίσει την κοινή συμφορά καταλήγει στη δική του καταστροφή. Από μονάρχης με κοινή αποδοχή μετατρέπεται σ’ έκπτωτο που τον αποστρέφονται όλοι· από παντοδύναμος σε τυφλό κι εξόριστο περιπλανώμενο. Τελικά ο Οιδίπους, το παιδί της Τύχης, αγγίζει μετά από χρόνια μαρτυρίου και υπομονής την ηρωοποίηση. Στον επί Κολωνώ βρίσκει ανάπαυση· οι θεοί τον καλούν κοντά τους παρέχοντάς του τιμή κι εξουσία ώστε να λειτουργεί πότε ως καλόγνωμο και πότε ως κακό πνεύμα.

Η ευφυΐα του Οιδίποδα ωφελεί τους άλλους, αλλ’ όχι τον εαυτό του. Χάρη σ’ αυτή λύνει το αίνιγμα της Σφίγγας, απελευθερώνοντας την κοινωνία από βαρύ φόρο αίματος· αδυνατεί όμως να λύσει το δικό του προσωπικό αίνιγμα που η μοίρα τού έχει θέσει. Ως άνθρωπος έχει ελαττώματα: είναι αψίθυμος μέχρι του σημείου να γίνεται βίαιος. Ως τύραννος παρασύρεται από καχυποψία. Παρ’ όλ’ αυτά, δεν είναι κακός χαρακτήρας και παραμένει υψηλόφρων μέσα στις συμφορές. Έτσι σκιαγραφεί με λίγα λόγια ο Σοφοκλής τον ήρωά του στις τραγωδίες Οιδίπους Τύραννος και Οιδίπους επί Κολωνώ.

Παραστάσεις αγγείων δείχνουν ότι σε σατυρικά δράματα ο Οιδίπους γινόταν αντικείμενο παρωδίας. Γνωρίζουμε ένα σατυρικό δράμα του Αισχύλου με τον τίτλο Σφίγξ όπου το αίνιγμα της Σφίγγας προσέφερε αφορμή για διακωμώδηση. Αποτελεί δυστύχημα η απώλεια σατυρικών δραμάτων με θέμα τον Οιδίποδα καθώς θα είχε ενδιαφέρον να βλέπαμε πώς σκιαγραφείται ο ήρωας σ’ αυτά, ποια στοιχεία του χαρακτήρα ή της συμπεριφοράς του έδιναν περισσότερη τροφή για γέλιο. Σ’ ένα κορινθιακό κύπελλο (περ. 450 π.Χ., Οξφόρδη) εμφανίζεται μια αρσενική Σφίγγα ν’ αυνανίζεται, καθισμένη ψηλά πάνω σε κίονα. Από κάτω κι απέναντί της ο Οιδίπους προσπαθεί να προφυλαχθεί απ’ την εκσπερμάτιση του τέρατος. Σε μια καμπανική όλπη (περ. 325 π.Χ., Βοστώνη) απεικονίζεται ο Οιδίπους με χοντρή κοιλιά και φαλλό των φλυάκων. Αλλού (αττική υδρία Fujita) η Σφίγγα θέτει το αίνιγμα σε σεβάσμιους παπποσιληνούς οι οποίοι την ακούν με το στόμα ανοιχτό. Σ’ έναν κρατήρα (περ. 350/25 π.Χ., Νάπολη) απεικονίζεται μπροστά από τη Σφίγγα ο Σιληνός να κρατεί ένα πουλί στο χέρι του. Εδώ οι ρόλοι έχουν αλλάξει καθώς είναι ο Σιληνός που θέτει αίνιγμα στη Σφίγγα: τη ρωτά δηλαδή με πονηριά εάν το πουλί που κρατεί στο χέρι του είναι ζωντανό ή νεκρό. Ανάλογα με την απάντηση (ζωντανό/νεκρό) ο Σιληνός το πνίγει ή όχι ώστε η Σφίγγα να χάσει (πρβλ. τον μύθο 36 του Αισώπου).

Ας επανέλθουμε στον Οιδίποδα Τύραννο· το Φεστιβάλ Αθηνών προσφέρει φέτος τη δυνατότητα στο κοινό ν’ απολαύσει το σπουδαίο έργο του Σοφοκλή μέσα από δύο διαφορετικές σκηνοθετικές προσεγγίσεις: αυτή του Ρόμπερτ Γουίλσον (Επίδαυρος, 21 και 22 Ιουνίου) και του Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη (12 και 13 Ιουλίου). Η παράσταση του Γουίλσον υπήρξε μια σπουδή πάνω στο έργο· έδειξε ότι ο σκηνοθέτης έχει κατανοήσει σε βάθος τη συγκεκριμένη τραγωδία. Επειδή όμως η παράστασή του ήταν αφαιρετική καθώς ο Γουίλσον επέλεξε να παρουσιάσει επί σκηνής το απόσταγμα του έργου, μπόρεσαν τελικά να την απολαύσουν οι πολύ καλά πληροφορημένοι θεατές. Αναμένουμε μ’ ενδιαφέρον τη σκηνοθετική ματιά του ταλαντούχου Κωνσταντίνου Μαρκουλάκη.

 

* Η Αλεξάνδρα Ροζοκόκη είναι διευθύντρια Ερευνών στην Ακαδημία Αθηνών

 

Δείτε όλα τα σχόλια
Κύριο άρθρο

Τα ψέματα κάποτε τελειώνουν

Η κυβέρνηση Μητσοτάκη συμπλήρωσε 100 μέρες. Ο απολογισμός είναι μια πολιτική fast track, που έχει στόχο βασικά τρεις στόχους. Την παλινόρθωση του παλαιοκομματισμού, την εξυπηρέτηση κάθε είδους συμφερόντων και την επίθεση στα εργασιακά δικαιώματα.

Δειτε ολοκληρο το αρθρο