Ακολουθήστε την «ΑΥΓΗ»
Ο επιλεγμένος κατάλογος δεν υπάρχει πλέον.

Μιχάλης Γρηγορίου: Οι πραγματικοί ήρωες δεν ντύνονται με πλαστικές σημαίες

Δύο έργα σε πρώτη δημόσια εκτέλεση κι ένα στοίχημα με τον Μάνο Χατζιδάκι επαναφέρουν στο προσκήνιο έναν από τους πιο σεμνούς και ξεχωριστούς δημιουργούς της εποχής μας. Ο Μιχάλης Γρηγορίου, με αφορμή την παρουσίαση του έργου του "Ανεπίδοτα Γράμματα" έργο 21 για...

Δύο έργα σε πρώτη δημόσια εκτέλεση κι ένα στοίχημα με τον Μάνο Χατζιδάκι επαναφέρουν στο προσκήνιο έναν από τους πιο σεμνούς και ξεχωριστούς δημιουργούς της εποχής μας. Ο Μιχάλης Γρηγορίου, με αφορμή την παρουσίαση του έργου του "Ανεπίδοτα Γράμματα" έργο 21 για κοντράλτο, βαρύτονο και οργανικό σύνολο και του κύκλου τραγουδιών "Ο Οδυσσέας στο ποτάμι" σε ποίηση Τάκη Σινόπουλου την Πέμπτη 19 Μαρτίου (8.30 μ.μ.) στο Μέγαρο Μουσικής, με ερμηνευτές τους Αφροδίτη Μάνου, Τάσο Αποστόλου, Θεοδώρα Μπάκα και Δώρο Δημοσθένους, θυμάται και μας θυμίζει μια εποχή που ποιητές και μουσικοί, χωρίς φράγκο στην τσέπη, συνέθεταν μια ανθηρή και πρωτοπόρα πνευματική κοινότητα. Με τα πάθη της, τα έργα της και τα χαμένα στοιχήματα.

Συνέντευξη στην Πόλυ Κρημνιώτη

 

* Σε επιστολή που σας έστειλε από το Παρίσι το 1977 ο Άρης Αλεξάνδρου σας γράφει ότι "οι δικοί σας ήχοι προσθέσανε μια άλλη διάσταση, όχι απλώς ηχητική, στις λέξεις μου, τόσο που ένιωσα πως τα ανεπίδοτα γράμματά μου φτάσαν επιτέλους στον παραλήπτη τους".

Πραγματικά, αυτή η φράση του Αλεξάνδρου αποτέλεσε και εξακολουθεί να αποτελεί για μένα όχι μόνο την καλύτερη κριτική, αλλά και τη μεγαλύτερη ηθική δικαίωση που θα μπορούσα να έχω γι' αυτό το έργο.

 

* Πώς συναντηθήκατε με τον Αλεξάνδρου, ποια ήταν η εντύπωση που σας έκανε ο ίδιος, η ποίηση κι ο στοχασμός του;

Αν θυμάμαι καλά, γιατί έχουν περάσει και 38 χρόνια από τότε, είχε μεσολαβήσει ο κοινός μας φίλος, ο αξέχαστος Γιάννης Δουβιτσας. Με την προοπτική της κυκλοφορίας του έργου σε δίσκο, ήθελα πριν από την ηχογράφηση να έχω τη γνώμη του και φυσικά να πάρω την άδειά του. Έτσι, κατά τη διάρκεια ενός ταξιδιού του στην Ελλάδα συναντηθήκαμε στο σπίτι μου για να του το δείξω, υπό μορφήν σχεδιάσματος στο πιάνο. Ήταν ένας σοβαρός, απλός και γλυκός άνθρωπος.

Την ποίησή του την γνώριζα φυσικά κι ακριβώς επειδή με είχε αγγίξει, γι' αυτό καταπιάστηκα να γράψω αυτή την καντάτα.

Η κουβέντα μας περιστράφηκε, όπως ήταν φυσικό, γύρω από τη ζωή του και γύρω από την πολιτική. Μου μίλησε για πολλά, ένα όμως θυμάμαι πολύ καθαρά. Την περίοδο που βρισκότανε στην εξορία οι πολιτικοί συγκρατούμενοί του, ακολουθώντας την "επίσημη" κομματική γραμμή που τον είχε χαρακτηρίσει "ρεβιζιονιστή", τον είχαν απομονώσει και δεν του μιλούσαν. Ένας από τους λίγους φίλους που δεν είχε πάψει να τον συναναστρέφεται ήταν ο ποιητής Τάσος Λειβαδίτης, ο οποίος τον πλησίασε κάποια μέρα και με μεγάλη αμηχανία του είπε πως οι άλλοι αντιμετωπίζουν και τον ίδιο με δυσπιστία επειδή συνεχίζει να του απευθύνει τον λόγο. Ο Αλεξάνδρου του απάντησε:

"Καταλαβαίνω, μην έχεις κανένα πρόβλημα, μπορείς να πάψεις να μου μιλάς. Δεν πρόκειται να σε παρεξηγήσω. Πες όμως στους άλλους πως εγώ βρίσκομαι εδώ για τους δικούς μου λόγους κι όχι για τους δικούς τους".

 

* Εκείνη την εποχή δεν ήταν που έγραφε το "Κιβώτιο";

Ναι, και νομίζω ότι σ' αυτό το βιβλίο διατυπώνει με απολύτως ξεκάθαρο τρόπο τις πολιτικές του θέσεις και την κριτική του στη δογματική Αριστερά που πήρε πολλούς αγνούς ανθρώπους στον λαιμό της, μεταξύ των οποίων και τον Άρη Βελουχιώτη. Όταν ο Αλεξάνδρου έφυγε στο Παρίσι για να γλιτώσει από τη χούντα, πέρασε μερικά πάρα πολύ δύσκολα χρόνια, απόλυτη φτώχεια. Αυτός ο άνθρωπος, που, εκτός των άλλων, υπήρξε κι ο μεταφραστής του Ντοστογιέφσκι, κάποια εποχή υποχρεώθηκε να δουλεύει ως βαστάζος στην εφημερίδα "Figaro", μεταφέροντας ντάνες εφημερίδες. Κι ακριβώς την εποχή όπου το "Κιβώτιο" μεταφράστηκε και κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Gallimard κι ο Αλεξάνδρου άρχισε να αναγνωρίζεται κάπως και κατάφεραν να αποκτήσουν μαζί με τη γυναίκα του την Καίτη Δρόσου ένα διαμερισματάκι κι άρχισαν να ζουν κάπως φυσιολογικά, τότε είναι που έπαθε συγκοπή και πέθανε και δεν πρόλαβε να ζήσει κάποια ήρεμα χρόνια. Γι' αυτό πολύ συχνά λέω πως εάν υπήρχε ο Θεός, τότε σίγουρα θα ήταν ένας κακεντρεχής γέρος δεξιός που ηδονίζεται με το να βασανίζει τους ανθρώπους, όπως έκανε και με τον Ιώβ!

 

* Γιατί, παρ' ότι έχουν δισκογραφηθεί, τα "Ανεπίδοτα Γράμματα" καθυστέρησαν τόσο πολύ να παρουσιαστούν δημόσια;

Είναι αλήθεια ότι τα "Ανεπίδοτα", που τα είχαν ερμηνεύσει τότε η Αφροδίτη Μάνου κι ο αξέχαστος Σάκης Μπουλάς, έγιναν δεκτά με πολύ συγκίνηση από μια μερίδα του κοινού. Μέχρι και σήμερα άνθρωποι -της γενιάς μου κυρίως- με έχουν ταυτίσει μ' αυτό το έργο. Θα πρέπει όμως να μην ξεχνάμε ποιες είναι οι αντικειμενικές συνθήκες στον τόπο μας. Όπως τώρα, έτσι και πριν από 38 χρόνια, δεν υπήρχαν ούτε οι κατάλληλοι χώροι και, κυρίως, ούτε οι οικονομικές δυνατότητες για την παρουσίαση ενός τέτοιου έργου, το οποίο, αν και βασίζεται στο τραγούδι, ανήκει ωστόσο στην κατηγορία των "μη εμπορικών" και έχει επιπλέον το μειονέκτημα ότι απαιτεί και ένα σχετικά πολυμελές οργανικό σύνολο. Ε, τώρα δόθηκε αυτή η δυνατότητα χάρη στη συναυλία που φιλοξενεί το Μέγαρο Μουσικής. Στην τωρινή του εκδοχή θα συμμετάσχει πάλι η Αφροδίτη Μάνου, καθώς κι ο Τάσος Αποστόλου.

Ας μην κοροϊδευόμαστε όμως. Από την εποχή των "Aνεπιδοτων" μέχρι σήμερα έχω γράψει καμιά ογδονταριά έργα ακόμα, τα περισσότερα από τα οποία δεν έχουν καμιά πιθανότητα να παρουσιαστούν ποτέ δημόσια. Ωστόσο, αυτό που μπορώ πλέον να κάνω είναι να αξιοποιώ τις δυνατότητες της σύγχρονης τεχνολογίας, να τα φτιάχνω στο computer με χρήση ήχων sampler και να τα μοιράζω σε cd, έστω υπό μορφήν demo, σε διάφορους φίλους, όπως κάποτε διάφοροι ποιητές μοίραζαν τα ποιήματά τους σε φωτοτυπίες! Είναι κι αυτή μια διαδικασία που με ικανοποιεί, γιατί, εκτός από το ότι διαθέτω πλέον "τα μέσα παραγωγής", μπορώ να επιλέγω και τους παραλήπτες στους οποίους με ενδιαφέρει να απευθυνθώ.

 

* Τα "Ανεπίδοτα Γράμματα" ξεχωρίζουν στον χώρο του λεγόμενου "πολιτικού τραγουδιού" για τους αντιηρωικούς τους στίχους. Ποια θέση έχουν τέτοια έργα, αλλά κι η δική σας αισθητική στις σημερινές ημέρες;

Ξέρετε, οι πραγματικοί ήρωες δεν είναι αυτοί που ντύνονται με πλαστικές σημαίες, είναι άνθρωποι που φοβούνται, που μελαγχολούν, που θα ήθελαν μια ήρεμη και χαρούμενη ζωή κι όμως αναγκάζονται από τις συνθήκες να ρισκάρουν. Είναι αυτή η ανάγκη που τους κάνει ήρωες. Αυτή η στάση λοιπόν, ακόμα κι όταν εκφράζεται μέσα από την ποίηση, είναι διαχρονική. Από την άλλη μεριά, μιλώντας για τη δικιά μου "αισθητική", όπως αποδεικνύεται εκ των πραγμάτων, φαίνεται πως ανέκαθεν έθετα ως κύριο στόχο μου να υπηρετώ την ανεδαφικότητα! Θα σας απαντούσα πάντως και με έναν στίχο του Λειβαδίτη, που λέει: "ενώ ο γερο - ραψωδος που θάψαμε χτες και το μικρό παιδί που ακούμπαγε διστακτικό τα δάχτυλα στη λύρα, ήταν κιόλας συνομήλικοι όσο προχωρούσε το βράδυ".

 

* Και "Ο Οδυσσέας στο Ποτάμι" έχει τη δική του ιστορία και ένα χαμένο στοίχημα επίσης.

Πράγματι, είχαμε βρεθεί κάποτε με τον Χατζιδάκι σε κάποια ταβέρνα και είχαμε διαφωνήσει πάνω στο ποιος είχε γράψει τη μουσική για την ταινία "Ο Ενεχειροδανειστής". Του είχα πει πως, εάν χάσω το στοίχημα, τότε θα γράψω ένα έργο και θα του το αφιερώσω. Έχασα το στοίχημα, έγραψα τον "Οδυσσέα" που κυκλοφόρησε από τον "Σείριο". Σ' εκείνη την παλιά ηχογράφηση του 1981 το είχαν ερμηνεύσει η Σαβίνα Γιαννάτου κι ο Βασίλης Λέκκας.

 

* Ποια ήταν η σχέση σας με τον Μάνο Χατζιδάκι;

Ήταν μια σχέση μαθητή και δάσκαλου, με ό,τι συνεπάγεται κάτι τέτοιο. Υπήρχε σεβασμός, αγάπη, αλλά και ανταγωνισμός. Ως νεότερος σύνθετης, είχα την ανάγκη να του αποδείξω ότι μπορώ να γράψω εξίσου καλή ή και καλύτερη μουσική! Θυμάμαι μάλιστα ότι κάποια φορά είχαμε ανοίξει έντονη κουβέντα στον "Μαγεμένο Αυλό".

Ο Χατζιδάκις έλεγε ότι δεν υπάρχουν στις μέρες μας σύνθετες όπως υπήρχαν στη δικιά του γενιά που είχε περάσει βάσανα και Κατοχές κι εγώ είχα γίνει σχεδόν έξω φρενών και του έλεγα πως τούτο δεν ισχύει σε καμιά περίπτωση και πως κάθε εποχή έχει τα ταλέντα που της αναλογούν. Νομίζω όμως πως ακριβώς επειδή ήμουνα πάντοτε αυτό που λένε "πνεύμα αντιλογίας" με συμπαθούσε. Όταν είχε κυκλοφορήσει μάλιστα ο "Οδυσσέας", μου είχε τηλεφωνήσει και μου είχε πει πως πρέπει να θεωρώ ότι ο "Σείριος" είναι και δικιά μου υπόθεση. Ο θάνατός του αποτέλεσε μεγάλο σοκ για μένα. Είχα την αίσθηση ότι πέθανε ένας πολύ στενός μου συγγενής.

 

* Κάπου διάβασα ότι χαρακτηρίζετε τον εαυτό σας "σκηνοθέτη της μουσικής". Τι εννοείτε;

Δεν έχω ποτέ την αίσθηση ότι "ντύνω με ήχους" την ποίηση ακολουθώντας ομοιοκαταληξίες και τα τοιαύτα. Αντιμετωπίζω πάντοτε κάθε ποίημα σαν ένα "σενάριο", το οποίο καλούμαι σαν σκηνοθέτης να ζωντανέψω, να ερμηνεύσω τα νοήματα του επιστρατεύοντας τα κατάλληλα τεχνικά και στιλιστικά μέσα. Αυτό όμως δεν περιορίζεται μόνο στον χώρο του τραγουδιού. Με τον ίδιο τρόπο αντιμετωπίζω κάθε είδος μουσικής με το οποίο καταπιάνομαι. Τα μουσικά όργανα λειτουργούν πάντοτε σαν θεατρικοί ρόλοι που μονολογούν ή συνδιαλέγονται, οι διάφορες ηχητικές κατασκευές ή τα υποστρώματα λειτουργούν σαν σκηνογραφίες πάνω στις οποίες εξελίσσεται κάποια ψυχολογική δράση κ.λπ. Μερικές φορές θα μπορούσα να με χαρακτηρίσω και ως σκηνογράφο ή ως ενδυματολόγο, γιατί δεν διστάζω να αντλώ από ένα πλήθος στιλιστικών επιδράσεων, με οδηγό πάντοτε το θέμα με το οποίο ασχολούμαι. Θα μπορούσα να πω ακόμα ότι έχω πάντοτε την αίσθηση ότι γράφω "κινηματογραφική μουσική". Μερικές φορές το "σενάριο" μου το προσφέρει η ποίηση, άλλες φορές το επιννοώ.

 

* Ένας δημιουργός με σαφείς αισθητικούς στόχους τι σκέφτεται για το ενιαίο γούστο της εποχής μας;

Είναι ένα θέμα που σχετίζεται βέβαια με τον ισοπεδωτικό μαζικό πολιτισμό, που έχει καταλήξει να ταυτίζει την έννοια του best seller με την έννοια της ποιότητας!


*Σε τι ελπίζετε;

Ελπίζω στο να μη χάσω, λόγω ηλικίας, την αίσθηση ότι εξακολουθεί να υπάρχει ένας θαυμαστός ανοιχτός ορίζοντας.

Δείτε όλα τα σχόλια

Κύριο άρθρο

Με την κοινωνία όρθια

Το έργο της σημερινής κυβέρνησης ξεκίνησε τον Σεπτέμβριο του 2015 κάτω από τις πιο δύσκολες συνθήκες. Η κοινωνία ήταν σε τέτοιο βαθμό επιβαρυμένη από τα καταστροφικά μέτρα της προηγούμενης...

Δειτε ολοκληρο το αρθρο