Ακολουθήστε την «ΑΥΓΗ»
Ο επιλεγμένος κατάλογος δεν υπάρχει πλέον.

Ο Εμμανουήλ Κριαράς και ο 20ός αιώνας

ΑΠΕ

"Συνομήλικος" του 20ού αιώνα ο Εμμανουήλ Κριαράς. Τα 108 χρόνια της ζωής του ήταν ένα από τα στοιχεία που τονίστηκαν τις τελευταίες μέρες και το οποίο ιδίως για έναν άνθρωπο του πνεύματος αρκεί, ίσως, για να δώσει ένα μέτρο της προσφοράς του

Ο θάνατος του Εμμ. Κριαρά έδωσε, όπως ήταν φυσικό, την ευκαιρία σε όλους εμάς που γνωρίσαμε είτε τον ίδιο είτε το έργο του να αναλογιστούμε την προσφορά του στα ελληνικά γράμματα. Το Λεξικό της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας (1100-1669), το Νέο ελληνικό λεξικό της σύγχρονης δημοτικής γλώσσας, τα πάμπολλα γραπτά του για το γλωσσικό ζήτημα και η υπεράσπιση της υπόθεσης της δημοτικής, οι εκδόσεις έργων της παλαιότερης νεοελληνικής γραμματείας (βλ., μεταξύ άλλων, το Ανακάλημα της Κωνσταντινούπολης, πρόσφατη έκδοση [2012] του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών στη σειρά "Παλιότερα κείμενα της νεοελληνικής λογοτεχνίας", επιμ. Γ. Κεχαγιόγλου & A. van Gemert), είναι μερικά από τα σημεία στα οποία πρέπει κανείς να σταθεί προσπαθώντας να χαρτογραφήσει το έργο του.

Το άλλο στοιχείο που τονίστηκε τις τελευταίες μέρες είναι η ηλικία του των 108 χρόνων, που από μόνη της αρκεί για να δώσει ένα μέτρο της προσφοράς του. Ο ίδιος μάλιστα είχε γράψει παλιότερα: "Δεν ήλπιζα τόσο μακρά ζωή... Θυμάμαι - ξέρετε - τον κομήτη του Χάλεϊ, την εμφάνιση του Βενιζέλου, παρέστην - μικρό παιδί - σε ένοπλο συλλαλητήριο στην Κρήτη...".

Δεν έχουμε, νομίζω, συνειδητοποιήσει τι ακριβώς σημαίνει για έναν άνθρωπο, και ειδικότερα για έναν άνθρωπο του πνεύματος, να έχει παρακολουθήσει τις εξελίξεις του τόπου του για έναν ολόκληρο αιώνα. Και ένας τρόπος για να το κάνουμε είναι να ανατρέξουμε στην αλληλογραφία του, ειδικά σε αυτή που εκδόθηκε από το Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών το 2007, και περιέχει σχεδόν 1.000 επιστολές: Αλληλογραφία: Επιστολές λογίων του 20ού αιώνα. Αυτονόητα, την επιμελήθηκε ο ίδιος, όπως έκανε και με άλλους τόμους που εκδόθηκαν αργότερα.

Πράγματι, τα τελευταία χρόνια, όταν προφανώς δεν ήταν δυνατόν να κάνει πρωτότυπη ερευνητική - επιστημονική δουλειά, ο Κριαράς ασχολούνταν με την εκκαθάριση του προσωπικού του αρχείου και τη δημοσίευση υλικού, και κυρίως επιστολών, από αυτό. Στον τόμο που αναφέρθηκε δημοσιεύονται επιστολές λογοτεχνών, επιστημόνων και άλλων λογίων που συντάχθηκαν από το 1924 έως το 2002. Αναφέρω ενδεικτικά μερικά από τα ονόματα των 143 επιστολογράφων που γράμματά τους περιέχονται στον τόμο: Ευ. Αβέρωφ, Γ. Αλευράς, Ν. Ανδριώτης, Γ. Βαφόπουλος, Η. Βενέζης, Α. Δελμούζος, Κ. Δημαράς, Η. Ηλιού, Ν. Καζαντζάκης, Ι. Κακριδής, Κ. Καραμανλής, Στ. Καψωμένος, Α. Παπανδρέου, Ευ. Παπανούτσος, Λ. Πολίτης, Γ. Σεφέρης, Μ. Τριανταφυλλίδης, Κ. Τσάτσος. Δηλαδή η αφρόκρεμα της ελληνικής διανόησης, της πολιτικής, της λογοτεχνίας, της επιστήμης.

Δεν ξέρω ποια εσωτερική ανάγκη οδηγούσε τον Κριαρά να φέρνει στο φως κομμάτια του αρχείου του, έχω όμως την αίσθηση πως ήταν κάτι που δεν ήθελε να αφήσει να το κάνουν άλλοι, μετά τον θάνατό του. Ίσως για να μην τους επιβαρύνει με αυτή την υποχρέωση. Ίσως πάλι για να επιλέξει ο ίδιος τι θα δημοσιευθεί και τι όχι. Ίσως γιατί ήθελε ταυτόχρονα, με τα σχόλια που προσθέτει, να καταγράψει πληροφορίες που ένας μεταγενέστερος επιμελητής δύσκολα θα τις έβρισκε. Ίσως και τα τρία μαζί.

Να πώς υποδέχεται το 1969 ο Κ. Τσάτσος τον πρώτο τόμο του Λεξικού της μεσαιωνικής ελληνικής δημώδους γραμματείας:

 

Αξιότιμε κ. καθηγητά,

Σας ευχαριστώ για τον πρώτο τόμο του Λεξικού σας. Είναι περιττό να το παινέσω. Ένα μνημείο για την ζωή της γλώσσας μας. Να δούμε αν θα υπάρξει ανάλογη αναγνώριση - τουλάχιστον από μερικούς.

Σας σφίγγω το χέρι

 

Κ. Τσάτσος

 

Σε δημοσιεύματα που του έστειλε ο Κριαράς αναφέρεται επίσης ο Ηλ. Ηλιού το 1980.

 

Φίλε Κύριε Εμμ. Κριαρά,

 

Με πολλή χαρά πήρα και διάβασα και το ανάτυπό σας από τη Νέα Εστία της Πρωτοχρονιάς και το τιμητικό τεύχος του Γαλλικού Ινστιτούτου της Αθήνας για τα πενηντάχρονα του Γιάννη Ψυχάρη. Το πρώτο από τα δύο τόξερα από την ίδια τη Νέα Εστία, γιατί είχα συνεργαστεί με αυτήν.

 

Σας ευχαριστώ θερμότατα για την αποστολή

με τη φιλία μου, δικός σας

Ηλίας Ηλιού

 

Πολύ νωρίτερα, το 1957, του είχε γράψει ο Ν. Καζαντζάκης (κρατάω την ορθογραφία και τον τονισμό του πρωτοτύπου):

Αγαπητε σοφε φίλε και Κρητικε,

Με απληστία διάβασα το ΣολωμόΣου. Μου άρεσε γιατι είναι "νηφάλιος", δεν τον έγραψε πάλι κανένας εκστατικος δερβίσης, μα ένας νους δίκαιος, που παινάει τα θαμαστα και δε συχωράει τ' ασυχώρετα.

Αφτο θα πει Κρητικος.

Να πεις στη γυναίκαΣου πως τη χαιρετω και διαβάζω με χαρα πολη τ' άρθρα της.

ΔικόςΣου με αγάπη πάντα

Ν. Καζαντζάκης

 

Θα ήθελα να σταθώ λίγο σε αυτή τη νηφαλιότητα που επισημαίνει ο Καζαντζάκης - και δεν αναφέρομαι αναγκαστικά στο συγκεκριμένο έργο του Κριαρά για τον Σολωμό. Νομίζω πως η νηφαλιότητα πράγματι χαρακτήριζε τον Εμμ. Κριαρά, και ήταν επίσης ένα χαρακτηριστικό που εκτιμούσε στους ανθρώπους. Να πώς τιτλοφορεί μια μελέτη του για τον Ελ. Γιανίδη (κυκλοφόρησε το 1990, Βιβλιοπωλείο της Εστίας), έναν λόγιο που εκτιμούσε ιδιαίτερα: Ελισαίος Γιανίδης, ο νηφάλιος.

Αυτή η νηφαλιότητα, νομίζω, τον συνδέει στενά και με τον Μανόλη Τριανταφυλλίδη, τον άνθρωπο από τον οποίο άντλησε σε μεγάλο βαθμό την έμπνευσή του για το πώς θα έπρεπε να αντιμετωπιστεί το γλωσσικό και το γενικότερο εκπαιδευτικό ζήτημα του τόπου. Η νηφαλιότητα του Κριαρά είναι συνέχεια της νηφαλιότητας του Τριανταφυλλίδη και την προϋποθέτει. Και νηφαλιότητα δεν σημαίνει έλλειψη αγωνιστικότητας - ίσα ίσα και οι δύο, ο διδάξας Τριανταφυλλίδης και ο διδαχθείς Κριαράς, υπήρξαν σε όλη τους τη ζωή μαχητικοί αγωνιστές. Με επιχειρήματα, με τη σιγουριά που δίνει η βαθιά γνώση και επίσης με όραμα, με συναίσθηση της υψηλής αποστολής τους, με σεβασμό προς το επιστημονικό τους αντικείμενο, τη γλώσσα και τη λογοτεχνία, αλλά και προς το υποκείμενο του αγώνα, τον φορέα της γλώσσας, τον άνθρωπο και κυρίως τις νεότερες γενιές, που γι' αυτές γίνεται κάθε φορά ο αγώνας.

Έγινε, επίσης, συχνά λόγος τις τελευταίες μέρες για το δημοκρατικό ήθος του Εμμ. Κριαρά, για τους αγώνες του για τη δημοκρατία κ.λπ. Αναμφισβήτητα, πράγματι, όλα αυτά, ας προστεθεί όμως και μια λεπτομέρεια που δείχνει ότι τη δημοκρατία, με ό,τι αυτή συνεπάγεται, ο Κριαράς τη βίωνε και την εφάρμοζε καθημερινά. Στο σπίτι του, στην οδό Αγγελάκη 1, μπροστά από το γραφείο του, είχε ένα σαλονάκι. Στο σαλονάκι υπήρχαν δύο ολόιδιες πολυθρόνες, η μια απέναντι στην άλλη. Εκεί, σε αυτές τις πολυθρόνες, καθόταν ο ίδιος και κάθιζε αντικριστά τον επισκέπτη του. Έτσι δεχόταν όσους έρχονταν να τον δουν, και όχι καθισμένος στο γραφείο του. Εντελώς ισότιμα, ο ένας απέναντι στον άλλο. Απολύτως δημοκρατικά.

 

* Ο Γιώργος Παπαναστασίου είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Νεοελληνικών Σπουδών του Ιδρύματος Μανόλη Τριανταφυλλίδη

 

Λεζάντα:

 

 

Δείτε όλα τα σχόλια