Ακολουθήστε την «ΑΥΓΗ»
Ο επιλεγμένος κατάλογος δεν υπάρχει πλέον.

Ο Καβάφης και η «ποιητική ιδέα»

Σύμφωνα με τον Στρατή Τσίρκα, ο μηχανισμός της ποιητικής δημιουργίας του Καβάφη ερμηνεύεται με τρία "κλειδιά", με πρώτο το ιστορικό γεγονός ("πρόσχημα")...

ΤΗΣ ΜΑΡΙΑΣ ΧΑΤΖΗΓΙΑΚΟΥΜΗ

Σύμφωνα με τον Στρατή Τσίρκα, ο μηχανισμός της ποιητικής δημιουργίας του Καβάφη ερμηνεύεται με τρία "κλειδιά", με πρώτο το ιστορικό γεγονός ("πρόσχημα"), δεύτερο το πραγματικό γεγονός ("αφορμή"), δηλαδή το σύγχρονο, και τρίτο το ψυχικό γεγονός. Στο έργο του Ελύτη προτεραιότητα έχει το ψυχικό γεγονός, συνδυασμένο με το πραγματικό. Δεν εμπνέεται με τρόπο διανοητικό από ιστορικά γεγονότα του παρελθόντος. Αφορμάται από τη βιωματική εμπλοκή του στα γεγονότα της εποχής του. Αυτό συμβαίνει κυρίως σε μια κατηγορία έργων του με επίκεντρο το Άξιον εστί. Στο έργο του "Αυτοπροσωπογραφία σε λόγο προφορικό" βεβαιώνει ότι χωρίς την εμπειρία στο μέτωπο "δεν θα του είχε ανοιχθεί ο δρόμος για το Άξιον εστί. Πώς όμως καθίσταται ποίηση η "συγκυρία", η "άμεση ιστορία" και ιδίως η παρελθούσα; Μια παραδειγματική απάντηση ανάμεσα σε άλλες θα ήταν το ποίημα του Καβάφη "Δαρείος", γραμμένο το 1917 και δημοσιευμένο το 1920, όπου θέτει με έμφαση το πρόβλημα της ποιητικής. Μολονότι το εν λόγω ποίημα βρίθει από ιστορικές πληροφορίες και αναφέρεται σε γεγονότα ιστορικά, το ιστορικό σκηνικό, που τοποθετείται το 74 π.Χ., χρησιμεύει ως "πρόσχημα" για να διατυπώσει την άποψή του ως προς τη διαδικασία της ποιητικής δημιουργίας.

Κατά τον Ελύτη, ο Έλιοτ και ο Καβάφης "μυθοποιούν" το ιστορικό παρελθόν και εντάσσουν σ' αυτό σύγχρονές τους "ανάλογες συναισθηματικές καταστάσεις". Ειδικότερα, η μέθοδος του Αλεξανδρινού ποιητή είναι να χρησιμοποιούνται "οι άγνωστες και παραμελημένες πτυχές της ελληνικής ιστορίας", με τους πρωταγωνιστές της να μοιάζουν ένα "είδος ηθοποιών". Δηλαδή μέσα από την "προσωποποίηση εποχών και ανθρώπινων (ιστορικών ή φανταστικών) τύπων" τούς αναθέτει "με τέλεια ηθοποιΐα" να παίξουν το "ατομικό δράμα" του ποιητή. Ο Νικόλαος Κάλας ήδη από το 1932 στο περιοδικό Κύκλος υπογραμμίζει ότι "σχίζοντας το πέπλο της ιστορίας στο έργο του Καβάφη, έχουμε μια εικόνα της σύγχρονης ζωής".

Επανέρχομαι στο ποίημα. Ο κεντρικός ήρωας του ποιήματος, ο ποιητής Φερνάζης, είναι επιφορτισμένος να συγγράψει ένα ποίημα επικό για το πώς ο Δαρείος ο Υστάσπου, με τι αισθήματα, παρέλαβε τη βασιλεία των Περσών. Η εντολή στον ποιητή Φερνάζη δίδεται από τον βασιλέα Μιθριδάτη. Και ενώ ο ποιητής Φερνάζης "το σπουδαίον μέρος/ του επικού ποιήματός του κάμνει", φθάνει η πληροφορία ότι "άρχισε ο πόλεμος με τους Ρωμαίους". "Ο ποιητής μένει ενεός. Τι συμφορά!". Συμφορά κυρίως γιατί ο Μιθριδάτης δεν θα έχει το χρόνο "με ελληνικά ποιήματα ν' ασχοληθεί". Όμως ο Φερνάζης "μες σ' όλη του την ταραχή και το κακό" εμμένει στην "ποιητική ιδέα" που από την αρχή του ποιήματος τον απασχόλησε: "Υπεροψία και μέθην θα είχεν ο Δαρείος". Ο Καβάφης σ' αυτό το ποίημα ταυτίζεται με τον επικό ποιητή Φερνάζη και προτάσσει την ποιητική ενασχόληση σε σχέση με το τρομερό γεγονός του πολέμου.

Ο Κάλας, σε άρθρο του στο Βήμα, το 1975, σχολιάζει το ανωτέρω ποίημα του Καβάφη, συσχετίζοντας τον Ελύτη με τον ποιητή Φερνάζη. Ειδικότερα, ο Ελύτης, στο κείμενό του: "Το χρονικό μιας δεκαετίας", αναφερόμενος στη φρίκη του πολέμου που ο ίδιος βίωσε στο μέτωπο, σημειώνει: "Κι αλήθεια είχα γίνει κι εγώ ένας Φερνάζης. Η ποιητική ιδέα πήγαινε κι ερχότανε μέσα σ' όλη την ταραχή και το κακό". Τη στιγμή εκείνη η σκέψη του Ελύτη στρέφεται στην ποίηση του Κάλβου και στην ποίηση του Καβάφη. Θαύμαζε την ικανότητα που είχε η ποίηση του Καβάφη να "προσαρμόζεται σε όλες τις καταστάσεις". Μπροστά στον μεγαλύτερο κίνδυνο για την ίδια τη ζωή του, η ιδέα της τέχνης και ειδικότερα της ποίησης δημιουργούσε στον Ελύτη το συναίσθημα ότι πρέπει μ' όλες του τις δυνάμεις να υπερβεί τη φρίκη του πολέμου και να επιδιώξει τη διεκδίκηση της ζωής. "Μέσα στον πόλεμο -φαντάσου- ελληνικά ποιήματα". Ο Κάλας, αν και επισημαίνει τη διαφορετική κατάσταση διακινδύνευσης μεταξύ του Ελύτη και του ποιητή Φερνάζη, εν τούτοις συμφωνεί ότι "τόσο ο Ελύτης όσο και ο Φερνάζης", για να επιζήσουν, "έπρεπε να προσαρμόσουν τη σκέψη τους σε μια κατάσταση όπου η ταραχή κι ο φόβος τούς έκανε ν' αντιληφθούν ότι γι' αυτούς η ποίηση είναι αδιάσπαστα συνδεδεμένη με τη ζωή".

Η κοινή αντίληψη εν προκειμένω των τριών ποιητών Καβάφη, Ελύτη, Κάλας έγκειται στο γεγονός ότι πιστεύουν στην ταύτιση της ποίησης με τη ζωή και εκλαμβάνουν την ποίηση ως κινητήρια δύναμη για τη διεκδίκηση της ζωής μπροστά στον τρόμο του πολέμου. Η ποίηση ως "σωτηρία από τον τρόμο". Εδώ η καταφυγή στην ποίηση δεν σημαίνει την προστασία του ποιητή στον "ελεφάντινο" ή "γυάλινο πύργο", ούτε την παραδοχή της άποψης η "τέχνη για την τέχνη", αλλά την προστασία του ποιητή στο ποιητικό εργαστήρι, σε στιγμές μάλιστα που ποίηση και ιστορία συναντώνται με τον πιο επώδυνο τρόπο. Εξάλλου για τον Κάλας αλλά και για τον Ελύτη ίσχυε το ρητό μήνυμα του Ελυάρ, ότι οι ποιητές επιβάλλεται να δείξουν ότι έχουν βυθιστεί μέσα στην "κοινή ζωή" και εκφράζουν έτσι την "καρδιά της ανθρώπινης ολότητας", δηλαδή ν' αποδείξουν ότι οι "λογής ελεφάντινοι πύργοι" απομένουν ακατοίκητοι και ερειπωμένοι".

Αλλά και ο αλεξανδρινός ποιητής, αν και μοναχικός στο ποιητικό του εργαστήρι, όπως όλοι οι μεγάλοι ποιητές, αναγνωρίζεται ως οικουμενικός ποιητής, εμβαθύνοντας στην ανθρώπινη περιπέτεια, τόσο ως προς την τραγικότητα της ύπαρξης του ανθρώπου, όσο και ως προς τη συνάφειά του με τους ομοίους του.

Η Μ. Χατζηγιακουμή είναι διδάκτωρ Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης

Δείτε όλα τα σχόλια