Δύο φιλόσοφοι, ένας νευροβιολόγος, ένας ανθρωπολόγος και ένας μελετητής της λογοτεχνίας αποτιμούν τη συμβολή του Λεβί-Στρως στη σύγχρονη σκέψη 30/11/2008

Τα τρία μαθήματα του Λεβί-Στρως

 

Του Αντρε Κοντ-Σπονβιλ

 

Τι μου έμεινε από τον Λεβί-Στρως; Τρία βασικά μαθήματα: η κριτική του υποκειμένου, μια ηθική της απελπισίας, μια αισθητική της απόρριψης και του θαυμασμού.

Στον Λεβί-Στρως, η κριτική του υποκειμένου έχει διττό χαρακτήρα: αποτελεί αντικείμενο, αφενός, της εθνολογίας (λόγω της μετατόπισης από το κέντρο που αυτή προϋποθέτει) και, αφετέρου, του στρουκτουραλισμού (που στοχάζεται το υποκείμενο ως αποτέλεσμα, ποτέ ως πρώτη αρχή). Αυθύπαρκτο εγώ δεν υπάρχει, γεγονός που βάζει τον εγωισμό στη θέση του, στη θέση δηλαδή της φαντασίωσης.

Αυτό μας οδηγεί στην ηθική και την απελπισία. Εάν το υποκείμενο δεν είναι τίποτε άλλο παρά το σύνολο των φαντασιώσεων που παράγει το ίδιο για τον εαυτό του, δεν έχει τίποτε να περιμένει, ούτε σωτηρία ούτε νόημα. Μας μένει, λοιπόν, να το γνωρίσουμε ("ο τελικός σκοπός των ανθρωπιστικών επιστημών δεν είναι να ανασυστήσει τον άνθρωπο, αλλά να τον αναλύσει στα εξ ων συνετέθη") και να πάρουμε, όσο μπορούμε, τις αποστάσεις μας από αυτό. Το παράδοξο είναι ότι κατ' αυτόν τον τρόπο γινόμαστε πιο ανθρώπινοι, όπως το βλέπουμε στον Μονταίνιο, όπως το βλέπουμε στον Βούδα -- αυτοί είναι οι πραγματικοί δάσκαλοι του Λεβί-Στρως (περισσότερο από τον Ρουσσώ), στον βαθμό τουλάχιστον που συναινεί να δώσει μια μικρή θέση στη φιλοσοφία, συχνά στο τέλος των βιβλίων του…

Ερχόμαστε, τέλος, στην αισθητική της απόρριψης και του θαυμασμού. Τον καιρό που ο κόσμος όλος υμνούσε τις πρωτοπορίες, ο Λεβί-Στρως είχε το θάρρος να δηλώσει την εξαιρετικά μικρή εκτίμηση που έτρεφε για την τέχνη της εποχής μας, αρχής γενομένης από "την καλλιτεχνική δεξιότητα που δεν έχουν πια" οι ζωγράφοι μέχρι "την αβάσταχτη ανία που αποπνέει η σύγχρονη φιλολογία" -- πράγμα που μας παρέπεμπε στους αληθινά μεγάλους δασκάλους: τον Μονταίνιο, τον Πουσσέν, τον Μπαχ, τον Μότσαρτ, τον Ρουσσώ… Η απόρριψη και ο θαυμασμός πάνε μαζί. Είναι αυτό που αποκαλούμε γούστο και αποστροφή. Αλλά, για να εκφρασθεί, χρειάζεται θάρρος. Και το θάρρος του Λεβί-Στρως έδωσε θάρρος και σε εμάς.

 

Ο André Comte-Sponville  είναι φιλόσοφος

 

 

Η τέχνη της επιστήμης

 

του  Τσβεταν Τοντοροφ

 

 

Όταν έφτασα στη Γαλλία, στις αρχές της δεκαετίας του 1960, η σκέψη του Κλωντ Λεβί-Στρως μου φάνηκε ό,τι πιο ελκυστικό παρήγαγε η γαλλική διανόηση. Η έλξη αυτή πήγαζε από δύο σημαντικούς λόγους. Ο πρώτος ήταν ότι το έργο του Λεβί-Στρως χάριζε στις ανθρωπιστικές και κοινωνικές επιστήμες τον τίτλο ευγενείας που μέχρι τότε διατηρούσαν για τον εαυτό τους οι καθαρά φιλοσοφικές και λογοτεχνικές παραδόσεις. Έμενα έκθαμβος --και δεν ήμουν ο μόνος-- με την ικανότητα που είχε ο Λεβί-Στρως να λαμβάνει υπόψη του έναν πολύ μεγάλο αριθμό εμπειρικών γεγονότων και να εξάγει από αυτά συμπεράσματα, τα οποία ήξερε να διατυπώνει σε μια γλώσσα αυστηρή. Η λέξη "δομικός" συμβόλιζε για μας μια νέα πρόταση, που μας πήγαινε πολύ πιο πέρα από τις αφηρημένες εκφράσεις κάποιων φιλοσόφων και τις θολές διατυπώσεις κάποιων άλλων διανοούμενων. Ο δεύτερος λόγος έχει να κάνει με την ίδια την "ανθρωπολογία": οι πολιτισμοί λαών ξένων προς τον δυτικό κόσμο, κυρίως των λαών χωρίς γραφή, αποκτούσαν την ίδια αξία με τον δικό μας πολιτισμό. Για τον ευρωπαϊκό εθνοκεντρισμό ήταν μεγάλο χτύπημα.

Σαράντα χρόνια μετά, δεν δίνουμε πια τις ίδιες μάχες, τα διακυβεύματα δεν είναι τα ίδια. Από τη μια, οι ιδέες του Λεβί-Στρως είναι σαν τον καλό σπόρο του σιταριού που χάνεται μες  την ήρα, όπως στην παραβολή του Ευαγγελίου: έγιναν πια έννοιες κοινότοπες. Από την άλλη, κάποιες φράσεις του, όταν τις ξαναδιαβάζουμε σήμερα, εγείρουν ερωτήματα. Ο ριζοσπαστικός σχετικισμός του, που περισσότερο τον διακήρυττε και λιγότερο τον εφάρμοζε, δεν μπορεί να υποστηριχθεί. Ο αντιανθρωπισμός του --ή άρνησή του να δώσει στο ανθρώπινο είδος ένα προβάδισμα σε σχέση με τα άλλα είδη των ζωντανών οργανισμών, να αναγνωρίσει μιαν οιαδήποτε αυτονομία στο ατομικό υποκείμενο-- είναι υπερβολικός· η επιστημονική του αξίωση, που τοποθετεί την στρουκτουραλιστική ανάλυση στους αντίποδες κάθε άλλου τύπου ερμηνείας, δεν μου φαίνεται θεμελιωμένη. Είναι αλήθεια ότι μπορεί κανείς να βρει στο ίδιο το έργο του Λεβί-Στρως πολλά στοιχεία τα οποία μπορούν να αναιρέσουν τα μαξιμαλιστικά συμπεράσματα που εμείς αρεσκόμαστε να εξάγουμε.

Θαυμάζω πάντα το έργο του Κλωντ Λεβί-Στρως, μόνο που τώρα οι λόγοι είναι άλλοι. Για μένα, ενσαρκώνει τη δυνατότητα να παραβεί κανείς τον συμβατικό διαχωρισμό ανάμεσα στον λόγιο επιστήμονα και τον καλλιτέχνη. Ο Λεβί-Στρως απέδειξε ότι η μυθική σκέψη έχει την ίδια δύναμη με την επιστημονική σκέψη· και αυτό μέσα σε βιβλία των οποίων η ωραιότητα δεν υπολείπεται εκείνης των μυθιστορημάτων. Γι' αυτό, του είμαι ευγνώμων.

 

Ο Tzvetan Todorov είναι γλωσσολόγος και φιλόσοφος

 

 

 

Η κουζίνα, εμβληματικό στοιχείο της κουλτούρας

 

του Ζαν-Ντιντιε Βενσαν

 

Ο Κλωντ Λεβί-Στρως είναι ένα μνημείο που νομίζω πως μπορούμε να το τοποθετήσουμε, χωρίς δισταγμό, πλάι στους μεγάλους ιδρυτές της γαλλικής κοινωνιολογικής και ανθρωπολογικής σκέψης: τον Εμίλ Ντυρκέμ, τον Μαρσέλ Μως, τον Γκαμπριέλ Ταρντ. Από αυτή την άποψη, έβαλε τη σφραγίδα του σε μια μεγάλη μερίδα της γαλλικής και διεθνούς διανόησης.

Η σκέψη του παραμένει ζωντανή διαμέσου των διαδόχων του, που σίγουρα δεν είναι μόνο μαθητές του, με την αυστηρή έννοια του όρου, αλλά δείχνουν ότι ο δρόμος τον οποίο χάραξε είναι αρκετά πλατύς και εύφορος, ώστε νέες εργασίες να βρουν χώρο να ριζώσουν και να καρποφορήσουν.

Με την ιδιότητά μου ως βιολόγου, θεωρώ ότι τα κείμενά του, για την απαγόρευση της αιμομιξίας, για τα συστήματα συγγένειας και για τον τρόπο με τον οποίο τα στοιχεία αυτά καθορίζουν τις θεμελιώδεις κοινωνικές και πολιτισμικές δομές, εντυπωσιάζουν με την ακρίβειά τους, και ότι αποτελούν, αναμφισβήτητα, μέγιστη συνεισφορά. Ασφαλώς, πάντα μπορεί κανείς να αναγνωρίσει στον ζωικό κόσμο την τάδε ή τη δείνα δομή συγγένειας ή την τάδε απαγόρευση, που θα θυμίζουν αυτήν τη πολιτισμική διάσταση. Το θεωρητικό  σχήμα όμως, που σκιαγράφησε ο Λεβί-Στρως, υποδεικνύει, κατ' εμέ πολύ σωστά, το ίδιον της ανθρώπινης διάστασης του ανθρώπου. Το ερώτημα από πού έλκει την καταγωγή της αυτή η ανθρώπινη διάσταση είναι θέμα άλλης συζήτησης: Πρέπει, άραγε, να διακρίνει κανείς, σ' αυτή την ανθρώπινη διάσταση, τα αποτελέσματα μιας βιολογικής διαδικασίας ή το σημάδι μιας αναλλοίωτης ιδιαιτερότητας του ανθρώπινου είδους;

Ως προς τις μελέτες του Λεβί-Στρως για τους μύθους, θεωρώ κεφαλαιώδους σημασίας την ανάλυσή του για τη σπουδαιότητα της μαγειρικής επεξεργασίας μέσα στην πολιτισμική διαδικασία. Οι ρίζες της μαγειρικής, οι τρόποι με τους οποίους ετοιμάζονται και καταναλώνονται τα γεύματα, οι κανόνες υγιεινής: όλες αυτές οι πολιτισμικές διαμεσολαβήσεις, που κάνουμε χωρίς να τις σκεφτόμαστε, δηλώνουν, ίσως περισσότερο από οτιδήποτε άλλο, την ανθρώπινη διάσταση του ανθρώπου.

 

Ο Jean-Didier Vincent είναι νευροβιολόγος

 

 

Ανάμεσα στον νεωτερισμό και στον συντηρητισμό

 

του Βενσαν Ντεμπεν

 

Το νέο ενδιαφέρον που προκαλεί το έργο του Κλωντ Λεβί-Στρως στους ερευνητές της γενιάς μου νομίζω ότι οφείλεται καταρχάς στην εξασθένηση της διαμάχης που ακολούθησε και συνόδευσε το έργο του. Θα μπορούσαμε να διακρίνουμε, σε αδρές γραμμές, τρεις φάσεις. Πρώτα απ' όλα, τη "μόδα" του στρουκτουραλισμού της δεκαετίας του '60 και των αρχών της δεκαετίας του '70, η οποία, με τον Λεβί-Στρως, αλλά και με τον Ρολάν Μπαρτ ή την πρώτη περίοδο του Μισέλ Φουκώ, άγγιζε το σύνολο των ανθρωπιστικών σπουδών: ήταν, λοιπόν, η περίοδος όπου γινόταν η συζήτηση-αντιπαράθεση με τον μαρξισμό γύρω από την αντίθεση ανάμεσα σε ιστορία και δομή. Ακολούθησε η περίοδος την οποία ονομάζαμε, κυρίως στις Ηνωμένες Πολιτείες, "μετα-στρουκτουραλισμό" και κατά την οποία ο Λεβί-Στρως κατηγορήθηκε ότι εξιδανίκευε τις κοινωνίες χωρίς γραφή ή ότι ήταν κρυπτο-εθνοκεντρικός στις αναλύσεις του. Σήμερα, τέλος, τα πράγματα έχουν ηρεμήσει: ύστερα από δύο γενιές, όπου έπρεπε κανείς να διαλέξει (να είναι υπέρ ή κατά του Λεβί-Στρως), εξετάζουμε το έργο στις ακριβείς του διαστάσεις. Δίχως αμφιβολία, αντιλαμβανόμαστε σήμερα καλύτερα την πολυπλοκότητά του, καθώς και την επίμονη επικαιρότητά του: ο Λεβί-Στρως έχει ακόμα πολλά να μας πει.

Η έκδοση του έργου του στη διάσημη σειρά της Πλειάδας (Pléiade) ασφαλώς συνιστά, πρώτα απ' όλα, την καθιέρωσή του ως του μεγαλύτερου ανθρωπολόγου. Αλλά, παράλληλα, αναγνωρίζει το έργο που επιτελεί η ανθρωπολογία σε σχέση με τη λογοτεχνία: για να το πω διαφορετικά, η λογοτεχνία δεν διαδραματίζεται μόνο στον κλειστό χώρο του "λογοτεχνικού πεδίου"· μεταμορφώνεται από αυτό που την περιβάλλει και από αυτό που συμβαίνει αλλού -- σε άλλες κοινωνίες, όπως και σε ποικίλα πεδία της γνώσης, και ιδιαίτερα στην ανθρωπολογία. Το έργο του Λεβί-Στρως ανήκει βέβαια στην κουλτούρα μας, αλλά σηματοδοτεί επίσης και μια παρέμβαση στην κουλτούρα που έχουμε για την εθνολογία και το αντικείμενό της, το οποίο αφορά εκείνες τις μακρινές κοινωνίες που, για πολύ καιρό, περιφρονούσαμε.

Ο Λεβί-Στρως είναι, πάνω απ' όλα, μέγας αναγνώστης· το έργο του βρίθει αναφορών στον Προυστ, τον Μπαλζάκ, τον Ρεμπώ… πάντα όμως απεχθανόταν την πειραματική λογοτεχνία που συνδέθηκε με τον "στρουκτουραλισμό". Συναντάμε, λοιπόν, σ' αυτόν, ένα πολύ ενδιαφέρον μείγμα μοντερνισμού και συντηρητισμού· είναι πολύ μοντέρνος στη σκέψη του και αρκετά συντηρητικός στα γούστα του, κυρίως διότι πιστεύει ότι, σε αντίθεση προς την επιστήμη, η τέχνη δεν προοδεύει.

 

Ο Vincent Debaene διδάσκει γαλλική λογοτεχνία στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης. Ειδικός στη μελέτη του Κλωντ Λεβί-Στρως, συντόνισε και προλόγισε την έκδοση του έργου του στη σειρά της Pléiade των εκδόσεων Gallimard.

 

 

Προς "μια νέα μορφή κοινωνικής κριτικής"

 

Του Φρεντερικ Κεκ

 

Ως αναγνώστης και επιστήμονας που χρησιμοποιώ τον Κλωντ Λεβί-Στρως, διακρίνω στο έργο του δύο μοντέλα. Το πρώτο, που κυριαρχεί στις Στοιχειώδεις δομές της συγγένειας (1949), ανανεώνει τη σκέψη του Ντυρκέμ μέσω της κυβερνητικής: δείχνει ότι οι κοινωνίες μπορούν να συγκριθούν με οργανισμούς οι οποίοι ρυθμίζουν τη σεξουαλικότητα μέσω των οικουμενικών νόμων της επιγαμίας και της καταγωγής, αφήνοντας να αναδυθεί μια τάξη προσίδια στον άνθρωπο. Η δεύτερη, που είναι πιο φανερή στα Μυθολογικά (που εκδόθηκαν μεταξύ 1964 και 1971), διευρύνει τον μαρξισμό προς την οικολογία: δείχνει ότι μπορούμε να εξηγήσουμε τους μύθους ή τις ιδεολογίες μιας κοινωνίας αν τους συνδέσουμε με τις συγκεκριμένες συνθήκες παραγωγής της κοινωνίας αυτής, μέσα στις οποίες τα ζώα και τα φυτά κατέχουν μέγιστη θέση. Ανάμεσα στα δύο, η Άγρια Σκέψη (1962) δηλώνει μια ανάπαυλα: το βιβλίο αυτό δείχνει ότι, αν θέλουμε να συγκρίνουμε τις κοινωνίες μεταξύ τους, πρέπει να τοποθετηθούμε στο επίπεδο του "ανθρώπινου πνεύματος", και επαναθέτει το κλασικό πρόβλημα της σχέσης τοτεμισμού και θυσίας, για να το εισαγάγει στο πλαίσιο των μεγάλων φιλοσοφικών συζητήσεων της δεκαετίας του '60 πάνω στην ιστορία και τη διαλεκτική.

Η γνωστική ανθρωπολογία είχε δίκιο όταν έδειχνε ότι η έννοια του "ανθρώπινου πνεύματος", την οποία χρησιμοποίησε ο Λεβί-Στρως στο πρώτο μοντέλο, είναι πια ξεπερασμένη. Η ίδια, όμως, εγκατέλειψε τη μελέτη των πλούσιων εθνογραφικών συμφραζομένων προς όφελος μιας οικουμενικής ψυχολογίας. Επειδή τάσσομαι, όπως και πολλοί άλλοι, υπέρ του δεύτερου μοντέλου, εξακολουθώ να υποστηρίζω ότι οι ανθρωπολόγοι μελετούν τη διαδικασία της γνώσης, αλλά της γνώσης εκείνης που παράγεται σε συγκεκριμένο χώρο, και η οποία διαδίδεται: τη γνώση ειδημόνων και μη, γνώσεις βέβηλες και καθιερωμένες, μέσα στο πλαίσιο μιας "πολιτικής της φύσης", η οποία παίρνει διάφορες μορφές ανάλογα με τις κοινωνίες, ενεργοποιώντας παράξενες νοητικές οντότητες, τρελές αγελάδες, ομοφυλόφιλες δροσόφιλες, κοτόπουλα που μεταμορφώνονται σε βόμβες ιών. Ο Μαρξ μάς έμαθε ότι πρέπει να τοποθετηθούμε στο επίπεδο των αντιφάσεων των υποδομών, αν θέλουμε να εξηγήσουμε τις ιδεολογίες· ο Λεβί-Στρως μάς έδειξε ότι οι υποδομές συντίθενται όχι μόνον από ανθρώπινες παραγωγικές μονάδες, αλλά και από φυτά, ζώα και υβριδικές οντότητες που βρίσκονται σε σχέσεις διάδρασης. Το πρώτο μοντέλο, ο Ντυρκέμ και η κυβερνητική, ανήκει στον επιστημονισμό του προηγούμενου αιώνα· το δεύτερο μοντέλο, ο Μαρξ και η οικολογία, οδηγεί σε μια νέα μορφή κοινωνικής κριτικής.

 

Ο Frédéric Keck εργάζεται στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS) και στην Ανωτάτη Σχολή Κοινωνικών Επιστημών (EHESS), στο σταυροδρόμι φιλοσοφίας και κοινωνικών επιστημών. Συμμετείχε στην προετοιμασία της έκδοσης του έργου  του Κλωντ Λεβί-Στρως στη σειρά της Pléiade των εκδόσεων Gallimard.

 

 

Θα μπορούμε να διαβάζουμε τον Κλωντ Λεβί-Στρως αύριο;

 

του Μπενουα Φλις

 

Πικρό παράδοξο: ο Κλωντ Λεβί-Στρως εισέρχεται στην Πλειάδα (Pléiade) την ίδια στιγμή που η γαλλική ανθρωπολογία πεθαίνει. Και ο λόγος δεν είναι ότι δεν έτυχε αναγνώρισης από τις άλλες επιστήμες. Η πρωτοτυπία των μεθόδων της και η ικανότητά της να ταράζει τις προκαταλήψεις και τις στερεότυπες ιδέες ποτέ δεν γνώρισαν μεγαλύτερη επιτυχία μεταξύ των φιλοσόφων, των ιστορικών, των ψυχολόγων ή των πολιτολόγων, τόσο στη Γαλλία όσο και στο εξωτερικό. Στη Γαλλία, κυρίως επειδή απέδειξε πόσο το μακρινό μπορεί να είναι κοντά και πόσο το κοντινό μπορεί να βρίσκεται μακριά, αποτελεί ένα από τα καλύτερα οπλισμένα, από εννοιολογική άποψη, επιστημονικά πεδία, για να αναλύσει τα φαινόμενα της παγκοσμιοποίησης. Εξαιρετικά δυναμική, η ανθρωπολογία στέκεται καλά. Και όμως… Υφίσταται, αυτόν τον καιρό, στη χώρα μας, μια θεσμική κρίση που απειλεί να την καταβροχθίσει: το Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών (CNRS) απειλείται με εξαφάνιση, δεν προκηρύσσονται καινούργιες θέσεις για διδακτικό προσωπικό, αυτές οι οποίες μένουν κενές λόγω συνταξιοδότησης των διδασκόντων δεν πληρούνται ούτε στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών ούτε στα πανεπιστήμια, και σιγά σιγά κλείνουν τα πανεπιστημιακά τμήματα όπου διδασκόταν η ανθρωπολογία. Βλέπουμε εδώ καθαρά το αποτέλεσμα της διστακτικής στάσης των κέντρων εξουσίας, που χρησιμοποιούν ως επιχείρημα τη διαστροφικά "αφελή" ερώτηση: "Σε τι χρησιμεύει;". Ας διαπράξουμε εδώ την ασέβεια να υπενθυμίσουμε ότι το έργο του Λεβί-Στρως, αν το δούμε μέσα σε μια τέτοια ωφελιμιστική προοπτική, ποτέ δεν χρησίμευσε σε τίποτε, έστω και αν εμπεριέχει τα εννοιολογικά σπέρματα για να κάνει αντιληπτά ζητήματα τόσο ποικίλα όπως οι σύγχρονες μορφές συγγένειας  ή οι γενετικά τροποποιημένοι οργανισμοί.

Αντίθετα, το έργο του Κλωντ Λεβί-Στρως αποτελεί ένα από τα θεμέλια της ανθρωπολογικής επιστήμης. Ακόμη και αν κριτικάρεται στις μέρες μας, και μάλιστα έντονα --αυτό, βέβαια, είναι το πεπρωμένο ενός επιστημονικού έργου--, αποτελεί, ωστόσο, απαραίτητο εξοπλισμό για κάθε ανθρωπολόγο, μαθητευόμενο ή καταξιωμένο. Για να το πω κάπως πιο ωμά, αλλά και πολύ σοβαρά, τον Λεβί-Στρως πρέπει υποχρεωτικά να τον μασήσεις. Αφού φαγωθεί και χωνευτεί, ο Λεβί-Στρως εμποτίζει το σύνολο των εννοιολογικών ιστών της επιστήμης μας, χωρίς πάντα να το καταλαβαίνουμε. Ένα έργο, όμως, είναι ζωντανό, όταν διαβάζεται. Το έργο του Λεβί-Στρως δεν είναι λογοτεχνικό, είναι επιστημονικό, με όλα όσα αυτό συνεπάγεται για τον αναγνώστη: να υπερβεί τη δυσκολία πρόσβασης και να διαθέτει την απαραίτητη λογιοσύνη και πολυμάθεια. Ποιος θα διαβάζει την Άγρια σκέψη στο μέλλον, όταν δεν θα υπάρχουν πια καλοφαγάδες που θα περιγράφουν στους άλλους τις γεύσεις και τις αξίες; Βαλσαμωμένος για την αιωνιότητα σε λίγους τόμους μιας εκδοτικής σειράς πολυτελείας, ο Αθάνατος θα μαραζώσει από μοναξιά.

 

Ο Benoît Fliche είναι ανθρωπολόγος, στο Εθνικό Κέντρο Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS).

 

Μετάφραση: Αναστασία Μυλωνοπούλου

 

 

Τα κείμενα του Α. Κοντ-Σπονβίλ και του Τσ. Τοντόροφ δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Le Point, στις 24.4.2008.  Τα κείμενα του Φ. Κεκ, του Β. Ντεμπέν και του Μπ. Φλις  στο περιοδικό Le Nouvel Observateur, στις 7.5.2008. Τα μετέφρασε, όλα, η Αναστασία Μυλωνοπούλου.



Συντάκτης : Καταχωρητής 1