HAYGH

ΤΗΣ ΣΤΕΛΛΑΣ ΛΑΔΗ*

ΕΚΑΒΗ ΑΘΑΝΑΣΟΠΟΥΛΟΥ (επιμ.), Ενωμένη στην Πολυμορφία. Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση και πολιτικές κουλτούρες, Συλλογικό έργο: Herman Van der Wusten, Miroslav Hroch, Peter J. Burgess, Richard Vincent Comerford, Ton Nijhuis, Uffe Østergård, James Edward Miller, Alina Mungiou - Pippidi, Andrei Pippidi, John Loughlin, George Schöpflin, Λουκάς Τσούκαλης, Erik Holm, μτφρ. Κατερίνα Περετζή, εκδόσεις Επίκεντρο, σελ. 470

Ο τόμος αυτός αποτελεί αναθεωρημένη έκδοση του United in Diversity που κυκλοφόρησε το 1998 από τις εκδόσεις I. B. Tauris. Είναι χαρακτηριστικό ότι τα θέματα πολιτικής κουλτούρας και ευρωπαϊκής ταυτότητας που απασχολούσαν την Ευρώπη πριν από 10 χρόνια παραμένουν τα ίδια, και ακόμα περισσότερο ότι η σημασία κάποιων από αυτά, όπως η ενσωμάτωση των μεταναστών και η διαχείριση της οικονομικής κρίσης, έχει ενταθεί. Ο τόμος αποτελεί το αποκύημα του έκτου κατά σειρά συνεδρίου για θέματα ευρωπαϊκής κουλτούρας που οργάνωσε το Ίδρυμα Νάκου, σε συνεργασία με το ΕΛΙΑΜΕΠ στη Δανία το 2003. Η γαλλική και ολλανδική απόρριψη μετά από δημοψηφίσματα της Ευρωπαϊκής Συνταγματικής Συνθήκης το 2005, επιβεβαίωσαν ότι η Ευρώπη αποτελείται από πολλές πολιτικές κουλτούρες, που δεν δέχονται αβίαστα να συμπεριληφθούν κάτω από ένα Συνταγματικό κείμενο. Η έστω και δύσκολη επικύρωση της Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης το 2009 και η επιλογή ουδέτερων και ως ένα σημείο άχρωμων προσώπων για τα υψηλά αξιώματα της Ένωσης, έδειξε ότι η Ευρώπη ακόμα νιώθει πιο άνετα όταν ντύνει το Ευρωπαϊκό οικοδόμημα με έναν τεχνοκρατικό μανδύα. Χαρακτηριστικό είναι ότι η ουσιαστική διαφορά μεταξύ Συνταγματικής και Μεταρρυθμιστικής Συνθήκης είναι η έλλειψη συμβόλων, όπως για παράδειγμα ύμνου και σημαίας της Ένωσης.

Η επιμελήτρια της έκδοσης, Εκ. Αθανασοπούλου, ορίζει την πολιτική κουλτούρα ως «τους βασικούς προσανατολισμούς των μελών μιας κοινωνίας, τόσο ως προς το σύστημα διακυβέρνησής τους όσο και ως προς την απόκτηση, άσκηση, διατήρηση και μεταφορά πολιτικής εξουσίας» (σ. 15) και παρατηρεί ότι τα κράτη της Ευρώπης διαφέρουν ως προς τον συνταγματισμό, την ισχύ του νόμου και τις μορφές και τις διαδικασίες της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας. Στο βιβλίο συνεισφέρουν ιστορικοί, πολιτικοί γεωγράφοι, πολιτικοί επιστήμονες, αλλά και οικονομολόγοι, με αποτέλεσμα το θέμα των πολιτικών ταυτοτήτων να εξετάζεται από πολλές, διαφορετικές σκοπιές. Το βιβλίο είναι χωρισμένο σε τρία μέρη. Το πρώτο μέρος εξετάζει τη σημασία της διαφορετικότητας των ευρωπαϊκών πολιτικών κουλτούρων, της μνήμης και της ιστορίας αλλά και της συνεχούς αλλαγής των ταυτοτήτων αυτών. Το δεύτερο μέρος συγκρίνει τις πολιτικές κουλτούρες κάποιων κρατών-μελών και του πώς αυτές έχουν επηρεασθεί από την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Το τρίτο μέρος, αποτελείται από δοκίμια που τονίζουν τη σημασία της διάδρασης μεταξύ κοινωνιών και εθνικών θεσμών με τους ευρωπαϊκούς θεσμούς για την επιτυχή έκβαση της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης. Η βασική ερώτηση που το βιβλίο προτίθεται να απαντήσει είναι πώς οι εθνικές πολιτικές κουλτούρες της Ευρώπης επηρεάζουν το εγχείρημα της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης.

Στο πρώτο μέρος του τόμου, ο Herman van der Wusten, από την σκοπιά της πολιτικής γεωγραφίας, εξετάζει πώς οι μύθοι και οι κατασκευασμένες μνήμες επηρεάζουν τις ευρωπαϊκές πολιτικές κουλτούρες, παρατηρώντας ότι αν δεχτούμε ότι τα δύο αυτά στοιχεία είναι σημαντικά για την κουλτούρα, τότε είναι φυσικό ο έλεγχός τους να αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Ιδιαίτερα σήμερα, η μορφή τους αλλάζει δυναμικά, λόγω του διαμεσολαβητικού ρόλου των μέσων μαζικής ενημέρωσης. Στη συνέχεια, ο Miroslav Hroch εξετάζει τις πολιτικές κουλτούρες της Ευρώπης από ιστορική σκοπιά. Τονίζει ότι η Ευρώπη είναι μια ήπειρος με δυνατή μνήμη και βαθιές ιστορικές ρίζες και εξηγεί την «ασυνείδητη» επιβίωση του παρελθόντος μέσα από παραδόσεις, θεσμούς και μυθιστορήματα, αλλά και την κατασκευασμένη «συλλογική μνήμη» που επιτυγχάνεται μέσω της εθνικής ή ευρωπαϊκής ιστορίας και την εκπαίδευση. Το επόμενο κεφάλαιο του Peter Burgess εξετάζει την έννοια της νεωτερικότητας σε σχέση με τη θεωρία μιας κοσμοπολίτικης Ευρώπης και υποστηρίζει ότι η έννοια της Ευρώπης προκύπτει μέσω της ανάγκης θεσμοποίησης μιας ευρωπαϊκής ταυτότητας, η οποία όμως δεν υπάρχει ακόμα. Διαβλέπει μια συνεχώς εξελισσόμενη Ευρωπαϊκή πολιτική κουλτούρα.

Το δεύτερο μέρος του βιβλίου, που συγκρίνει τις πολιτικές κουλτούρες διαφόρων κρατών-μελών, ξεκινάει με το κεφάλαιο του Richard Vincent Comeford για τη Βορειοδυτική Ευρώπη, ο οποίος παρατηρεί την αντικατάσταση της ιδεολογίας των μαζών από τη νέο-φιλελεύθερη ιδεολογία των οικονομολόγων. Συνεχίζει, εξηγώντας ότι καθώς το κράτος αποσύρθηκε από καθημερινές υπηρεσίες, όπως η τηλεφωνία και οι συγκοινωνίες, μειώθηκε και το ενδιαφέρον των πολιτών για αυτό, χωρίς όμως να μειωθεί ο εθνικισμός και χωρίς να δοθεί περισσότερος χώρος στους ευρωπαϊκούς θεσμούς. Ο Ton Nijhuis προχωράει σε μια ενδιαφέρουσα σύγκριση των πολιτικών κουλτούρων της Γερμανίας και της Ολλανδίας, που ενώ μοιάζουν, τελικά διαφέρουν σε αρκετά σημεία. Υποστηρίζει ότι ο εξευρωπαϊσμός διαφέρει από χώρα σε χώρα και ότι ενώ και στις δύο χώρες παρατηρείται κάποια σύγκλιση, όσο υπάρχουν εθνικές και πολιτικές δομές, θα υπάρχει και εθνική κουλτούρα. Το επόμενο κεφάλαιο από τον Uffe Ostergard εξετάζει την πολιτική κουλτούρα των σκανδιναβικών χωρών και παρατηρεί ότι ενώ και σε αυτήν την περίπτωση υπάρχουν διαφορές, η βάση της πολιτικής κουλτούρας του Βορρά είναι ακριβώς ο σεβασμός αυτών των διαφορών και με αυτήν την έννοια είναι συμβατές με μια Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ), όπου η εθνική ταυτότητα ενισχύεται μέσω της άσκησης κοινής κυριαρχίας. Στη συνέχεια, ο James Edward Miller εξετάζει την πολιτική κουλτούρα στη Νότια Ευρώπη και παρατηρεί ότι ο μεσογειακός ευρω-ενθουσιασμός, συχνά συνοδεύεται από πρακτικές παράβλεψης των ευρωπαϊκών κανόνων. Το τελευταίο κεφάλαιο του δεύτερου μέρους, από τους Alina Mungiou-Pippidi και Andrei Pippidi, περιγράφει την πολιτική κουλτούρα των βαλκανικών κρατών, που είναι και σε αυτή την περίπτωση πολύ διαφορετική από τις άλλες περιοχές της ΕΕ. Εξιστορούν μια διαδικασία δημοκρατικοποίησης χωρίς αποκομμουνικοποίηση, όπου η επιθυμία ένωσης με την Ευρώπη είναι έντονη, όχι απαραίτητα λόγω ενός κοινού συστήματος αξιών, αλλά κυρίως για συμβολικούς και οικονομικούς λόγους.

Το τρίτο μέρος, που τιτλοφορείται Ευρωπαϊκή πολυμορφία και ολοκλήρωση, ξεκινάει με το κεφάλαιο του John Loughlin για τη γλωσσική και πολιτισμική πολυμορφία στην Ευρώπη που θέτει το ερώτημα του αν η ΕΕ δύναται να σεβαστεί αυτήν την πολυμορφία και ταυτόχρονα να δημιουργήσει μια αίσθηση κοινών στόχων και ταυτότητας. Ο George Schopflin, στο δοκίμιο του για το ρόλο των θεσμών και της κοινωνίας στην Ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, υποστηρίζει ότι η πραγματικότητα είναι ότι η ιδέα δημιουργίας μιας ευρωπαϊκής οντότητας, που να θυμίζει έθνος, προκαλεί αποστροφή στο μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού της Ευρώπης. Τα επόμενα δύο κεφάλαια προσεγγίζουν το θέμα από μια πολύ πραγματιστική και επίκαιρη σκοπιά, αυτή της Οικονομικής και Νομισματικής Ένωσης (ΟΝΕ). Ο Λουκάς Τσούκαλης εξηγεί ότι η ΟΝΕ είναι μια στρατηγική υψηλού ρίσκου και ότι η επιτυχία της εξαρτάται όχι μόνο από οικονομικές, αλλά και από δομικές και πολιτικές μεταρρυθμίσεις, κάτι που σήμερα γίνεται ακόμα πιο φανερό, λόγω της υπάρχουσας οικονομικής κρίσης. Ο Erik Holm, σε αντιστοιχία, αναπτύσσει το παράδοξο της Ε.Ε., που ενώ έχει εγκαθιδρύσει μια κεντρική/ομοσπονδιακή νομισματική ένωση, σε πολιτικό επίπεδο η «ομοσπονδία» βρίσκεται σε πολύ πιο πρώιμο στάδιο.

Ο τόμος αυτός αξίζει να διαβαστεί ευρύτατα, καθώς προσφέρει έναυσμα για περαιτέρω σκέψη και μελέτη για θέματα που απασχολούν την Ένωση εδώ και μια δεκαετία, αλλά σήμερα πια έχουν γίνει επιτακτικά και καθημερινά. Η οικονομική κρίση που αντιμετωπίζει ολόκληρη η Ευρώπη, και ιδιαίτερα η χώρα μας, είναι μια ευκαιρία για την τόνωση της αίσθησης της ευρωπαϊκής ταυτότητας, αν η Ε.Ε. θελήσει και καταφέρει να ανταποκριθεί με μια φωνή.

*Η Στέλλα Λαδή είναι εκλεγμένη διδάσκουσα Πολιτικής επιστήμης στο Πάντειο Πανεπιστήμιο