HAYGH

Του Γιώργου ΒΑΡΘΑΛΙΤΗ

"Αγκριτζέντο" του Κώστα Χατζηαντωνίου, εκδ. Ιδεόγραμμα, σελ. 304, τιμή: 19 ευρώ

Το Αγκριτζέντο είναι η σημερινή ονομασία του Ακράγαντα, μιας απ' τις πιο ξακουστές ελληνίδες πόλεις της Σικελίας, που αποικίστηκε το 581 π. Χ. από Ροδίους Δωριείς της Γέλας. Σε τόσο μεγάλη δύναμη είχε φτάσει ο Ακράγαντας, ώστε διαμφισβήτησε τα πρωτεία της δύναμης και του πλούτου ακόμη κι απ' τις Συρακούσες. Η κοιλάδα των ναών με τα μεγαλοπρεπή ερείπια των αρχαίων ιερών μαρτυρεί μέχρι σήμερα την αλλοτινή δόξα της πόλης.

Στο σημερινό Αγκριτζέντο τοποθετεί ο Κώστας Χατζηαντωνίου τη σκηνογραφία του ομότιτλου μυθιστορήματός του, που εκδόθηκε πρόσφατα απ' το Ιδεόγραμμα. Είπαμε σκηνογραφία, μολονότι το Αγκριτζέντο και το γύρω σικελικό τοπίο είναι εδώ κάτι περισσότερο από απλό σκηνικό: είναι ο αδιόρατος αλλά πανταχού παρών πρωταγωνιστής. Η κοιλάδα των ναών, το Χάος, όπου γεννήθηκε ο Πιραντέλο, η Αίτνα, το Πόρτο Εμπέντοκλε, η ψυχή του τόπου, μυστική και ταυτόχρονα εξωτερικευμένη σε εαρινές πνοές και ρόχθους κυμάτων, σε τοπία ραβδωμένα απ' τη βροχή, σε αρχαία λείψανα και σύγχρονα κτίσματα, διαποτίζει και εμψυχώνει, με έναν τρόπο βαθύτερο απ' ό, τι γίνεται στα ταξιδιωτικά αφηγήματα, τις σελίδες του βιβλίου.

Αυτή την ψυχή, στις ποικίλες διαστρωματώσεις και μεταμορφώσεις της, ανιχνεύει ο συγγραφέας. Κυρίως στις ιστορικές εκφάνσεις της. Ιστορία και ποίηση (ή μυθοπλασία), αυτοί οι αντίρροποι, σύμφωνα με την αριστοτέλεια ποιητική, πόλοι, εδώ συνενώνονται. Γι' αυτό κι ο Χατζηταντωνίου, δόκιμος ιστορικός ο ίδιος, παρακάμπτει την ευκολία του ιστορικού μυθιστορήματος, όπου η μυθοπλασία νοθεύει την ιστορία, αφού η τελευταία χρησιμοποιείται συνήθως προσχηματικά και κυρίως αφού χάνεται εκείνη η καθολική εποπτεία του ιστορικού γίγνεσθαι μέσα στον χρόνο που μόνον απ' την ακρώρεια του παρόντος διασφαλίζεται. Γιατί το παρόν είναι αυτό που επιτρέπει τη συνείδηση του παρελθόντος. Η απαγκίστρωσή μας απ' αυτό αμβλύνει τη συνείδηση του παρελθόντος σε ονειροπόληση, φυγή ή φαντασίωση και πάντως ακυρώνει τη διαλεκτική του εμβέλεια επί του παρόντος.

Στο Αγκριτζέντο υπάρχει- ως πανταχού παρούσα συνείδηση, έστω και επιμερισμένη σε διαφορετικά πρόσωπα- και ο αρχαίος Ακράγαντας και ο μεσαιωνικός και ο νεώτερος. Έτσι το μυθιστόρημα του Παυσανία- ενός σύγχρονου ιατροφιλόσοφου-, το οποίο εγκιβωτίζεται διακεκομμένο στην ευρύτερη αφήγηση, ανακαλεί την ιστορία του αρχαίου Ακράγαντα από την ίδρυσή του μέχρι την καταστροφή του από την Καρχηδόνα και πλαισιώνει μ' αυτήν το βασικό θέμα του: τη ζωή του Εμπεδοκλή. Αλλού ο αποσχηματισμένος ιερέας Δον Τζουζέπε θυμάται τον Γρηγόριο, τον τελευταίο Έλληνα επίσκοπο του Ακράγαντα. Αλλά κι ταραγμένη νεότερη και πρόσφατη ιστορία της Σικελίας εμφιλοχωρεί διαρκώς στο Αγκριτζέντο.

Πίσω όμως απ' τα γεγονότα της ανθρώπινης ζωής -της συλλογικής και της προσωπικής- δρουν οι δύο κοσμογονικές δυνάμεις: η Φιλότης και το Νείκος. Η ορμή της καταστροφής, του θανάτου, του διχασμού και της απόσχισης κι η ορμή του έρωτα, της συνένωσης, της κατάφασης και της καταλλαγής. Η μεγαλειώδης φιλοσοφική σύλληψη του Εμπεδοκλή κρηπιδώνει φιλοσοφικά τη μυθοπλασία. Η Φιλότης προσωποποιείται στον Λίνο και την Ισαβέλλα, τον Έλληνα από τη Ρόδο και τη Σικελή φίλη του που σμίγουν μετά από δεκαπέντε χρόνια. Το Νείκος πάλι εκφράζεται σ' όλον αυτόν τον αναβρασμό του μίσους και του οργανωμένου εγκλήματος που, χρόνια τώρα, συνταράσσει την Σικελία. Κυρίως όμως στον Γκαετάνο, μέλος μιας παράνομης εταιρείας, που κρύβεται απ' την εκδικητική μήνι των αντιπάλων του. Τελικά, με την εκούσια παράδοση του Γκαετάνο στην αστυνομία, που ανακόπτει τον κύκλο του αίματος, και προπάντων με την ερωτική ένωση της Ισαβέλλας και του Λίνου στα ριζά της Αίτνας, του όρους, όπου κατακρημνίστηκε ο μέγας Ακραγαντίνος, η Φιλότης θριαμβεύει. Το ακατάσχετο πάθος της ζωής συνθλίβει σαν ορμητικός χείμαρρος όλες τις αναστολές, τις φοβίες και τους ενδοιασμούς και εκβάλλει στον ωκεανό του κοσμογονικού έρωτα.

Το Αγκριτζέντο εν τέλει είναι μια σπουδή ιθαγένειας- όχι της ιταλικής μα της ελληνικής. Η Μεγάλη Ελλάδα ως ιστορική πραγματικότητα και περισσότερο ως απραγματοποίητο ενδεχόμενο προβάλλεται ως ανεκπλήρωτη ή χαμένη εκδοχή του ελληνισμού. Το ενδεχόμενο αφορά σε μια εκδίπλωση και κραταίωση του τελευταίου όχι στην Ανατολή, όπως έγινε με τις κατακτήσεις του Μ. Αλεξάνδρου, αλλά στη Δύση. Δυο φορές θυσιάστηκε ο ελληνισμός της Δύσης. Την πρώτη οι Ρωμαίοι και τη δεύτερη τα βαρβαρικά φύλα του Βορρά κατάκτησαν την ελληνική Ιταλία. Ο Κώστας Χατζηαντωνίου μας προκαλεί να διακρίνουμε σ' αυτή την ακυρωμένη ευκαιρία τον προορισμό και τον προσανατολισμό της σημερινής Ελλάδας.

Ναι, ο Ακράγαντας ως τόπος αποκάλυψης μιας άλλης Ελλάδας. Αλλά και κάτι περισσότερο: τόπος υπαρκτικής μύησης. Όταν ο Παυσανίας διαπιστώνει με πικρία πως πλέον οι Καρχηδόνιοι απειλούν τον μέσα μας Ακράγαντα, υποδηλώνει και προϋποθέτει μια άλλου είδους ιθαγένεια. Η αναζήτηση αυτού μέσα μας Ακράγαντα- κατά το πρότυπο της αναγωγής των υλικών τόπων σε πνευματικούς είτε συμβολικά (π.χ. Άνω Ιερουσαλήμ) είτε με την καθιέρωσή τους σε προσκυνήματα- κατευθύνει την πνευματική αγωνία των πρωταγωνιστών- κυρίως του Λίνου. Ο Ακράγαντας είναι ο ακρογωνιαίος λίθος στις εσχατιές της ύπαρξης, όπου οι συμβατικές αντιθέσεις καίγονται κι εκμηδενίζονται μέσα στο θάλπος της Φιλότητος.

Και κάτι άλλο: σε καιρούς που η πεζογραφία έχει εκφυλιστεί σε άνευρα μαζικώς παραγόμενα παραλογοτεχνικά φληναφήματα, το Αγκριτζέντο ανήκει στις λιγοστές εξαιρέσεις που επαναφέρουν τη λογοτεχνία - ως επιδίωξη και πραγμάτωση- στο επίκεντρο του μυθιστορήματος. Είναι φανερή εδώ η μέριμνα για τον λόγο, για την αιχμηρή, καλοδουλεμένη φράση, για τη στιλβωμένη έκφραση. Καλή δουλειά.