HAYGH

Η ταινία του Π. Βούλγαρη «Ψυχή βαθιά» είναι μια αντιπολεμική ταινία για τον ελληνικό εμφύλιο πόλεμο. Στην ταινία κυριαρχεί η ωμή βία και ο παραλογισμός του πολέμου, η φρίκη, η απελπισία, η καταστροφή και ο θάνατος. Η αντιπολεμική οπτική επιτρέπει στον σκηνοθέτη να αποφύγει το λάθος που χαρακτήριζε στο παρελθόν άλλες ταινίες για τη δεκαετία του ‘40. Οι παλαιότερες ταινίες υιοθετούσαν μια μανιχαϊστική οπτική, αναδεικνύοντας είτε την ηρωική διάσταση του Εθνικού Στρατού στις πολεμικές ταινίες της δικτατορίας είτε τη διάσταση του θύματος για τους ηττημένους στις ταινίες της Μεταπολίτευσης. Ο Π. Βούλγαρης δεν επιδιώκει να δικαιώσει καμιά από τις δύο πλευρές, δεν υπάρχουν «καλοί» και «κακοί» στην ταινία του για τον εμφύλιο πόλεμο. Αντίθετα επιλέγει να αναδείξει την ανθρώπινη διάσταση στη μικροκλίμακα: τις κακουχίες, τον πόνο, τα διλήμματα, την αγωνία όλων όσων πολέμησαν ανεξαρτήτως στρατοπέδου. Ταυτόχρονα, όμως, διαφαίνεται και η αμηχανία του απέναντι στην ερμηνεία του εμφυλίου πολέμου, ο δισταγμός του να επεξεργαστεί μια αφήγηση η οποία να συντελεί στην κατανόηση της σύγκρουσης. Στο επίκεντρο ενός τέτοιου εγχειρήματος δεν βρίσκεται το ερώτημα ποιος είναι υπεύθυνος για την πρόκληση του Εμφυλίου. Σήμερα τα ερωτήματα που μας απασχολούν είναι διαφορετικά. Γιατί οι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού και οι στρατιώτες του Εθνικού Στρατού σκότωσαν και σκοτώθηκαν, τι τους ώθησε να πολεμήσουν, τι θεωρούσαν ότι υπερασπίζονται, τι πίστευαν; Η διαπραγμάτευση τέτοιων ερωτημάτων θα επέτρεπε στο σκηνοθέτη να εστιάσει στις εξελίξεις και τις αιτίες που οδηγούν μια κοινωνία στον εμφύλιο πόλεμο. Αντίθετα, ο θεατής παρακολουθεί έναν πόλεμο χωρίς νόημα, στον οποίο οι Έλληνες αλληλοσκοτώνονται σχεδόν χωρίς λόγο. Έναν πόλεμο αποκαθαρμένο από εκείνα τα στοιχεία της ιστορικής πραγματικότητας, που θα μπορούσαν να αποτελέσουν σήμερα αφορμή δημόσιας συζήτησης, όπως π.χ. η αυξημένη συμμετοχή των Σλαβομακεδόνων στην τελευταία φάση του πολέμου. Επιπλέον, τα όποια ψήγματα ερμηνείας του εμφυλίου πολέμου αποδεικνύονται προβληματικά: ο σκηνοθέτης εγκαταλείπει τη μικροκλίμακα και επιλέγει να αναδείξει το ρόλο του «ξένου παράγοντα» στον «αδελφοκτόνο» πόλεμο. Από αυτήν την άποψη η «Ψυχή βαθιά» ανταποκρίνεται στην τρέχουσα ιστορική κουλτούρα και την κυριαρχία της ρητορικής της «εθνικής συμφιλίωσης» στο δημόσιο λόγο, ότι π.χ. στον Εμφύλιο δεν κέρδισε κανένας αλλά έχασε η Ελλάδα, καθώς χιλιάδες Έλληνες σκοτώθηκαν εξυπηρετώντας σχέδια ξένων. Για τον Π. Βούλγαρη ο εμφύλιος πόλεμος είναι χωρίς νικητές αλλά και χωρίς νόημα. Για εκείνους, όμως, που τότε πολέμησαν σ’ αυτόν είχε νόημα…

ΠΟΛΥΜΕΡΗΣ ΒΟΓΛΗΣ, επίκουρος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας